Τι Είναι ένα Αρχέτυπο;

 

Κεφάλαιο 1 — 

Η λέξη «αρχέτυπο» χρησιμοποιείται πολύ συχνά στη σύγχρονη Wicca, στη witchcraft, στην ψυχολογία και στη μελέτη των μύθων, αλλά χρειάζεται προσοχή γιατί δεν σημαίνει απλώς «ένα σύμβολο» ή «έναν χαρακτήρα».Ένα αρχέτυπο μπορεί να περιγραφεί ως ένα βαθύ και επαναλαμβανόμενο πρότυπο ανθρώπινης εμπειρίας, το οποίο εμφανίζεται ξανά και ξανά μέσα σε μύθους, όνειρα, θρησκευτικές εικόνες, ιστορίες και τελετουργίες.Για παράδειγμα, η μορφή της Μητέρας εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, αλλά κάθε πολιτισμός μπορεί να της δίνει διαφορετικό όνομα, διαφορετική ιστορία και διαφορετικά χαρακτηριστικά.Το ίδιο μπορεί να συμβεί με τον Πολεμιστή, τον Σοφό, τη Μάγισσα, τον Trickster, τον Προστάτη, τον Βασιλιά, τη Βασίλισσα ή τη μορφή εκείνου που κατεβαίνει στο σκοτάδι και επιστρέφει αλλαγμένος.
Η σύγχρονη χρήση της έννοιας του αρχέτυπου συνδέεται κυρίως με τον Ελβετό ψυχίατρο Carl Gustav Jung.Ο Jung υποστήριξε ότι εκτός από το προσωπικό ασυνείδητο, το οποίο περιλαμβάνει προσωπικές αναμνήσεις, φόβους, συγκρούσεις και εμπειρίες, υπάρχει ένα βαθύτερο επίπεδο της ανθρώπινης ψυχής που ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο.Σύμφωνα με τη θεωρία του, μέσα σε αυτό το επίπεδο υπάρχουν βασικά ψυχικά πρότυπα, τα οποία ονόμασε αρχέτυπα.Τα αρχέτυπα δεν θεωρούνται έτοιμες εικόνες αποθηκευμένες μέσα στον εγκέφαλο.Περισσότερο μοιάζουν με βαθιές τάσεις της ανθρώπινης ψυχής που μπορούν να δημιουργούν παρόμοια μοτίβα, εικόνες και ιστορίες σε διαφορετικούς ανθρώπους και πολιτισμούς.
Για να το καταλάβουμε πιο εύκολα, μπορούμε να σκεφτούμε ένα αρχέτυπο σαν ένα καλούπι.Το καλούπι παραμένει παρόμοιο, αλλά το υλικό που μπαίνει μέσα του μπορεί να αλλάζει.Το αρχέτυπο της Μητέρας, για παράδειγμα, μπορεί να εμφανιστεί ως μια προστατευτική θεά, ως η ίδια η Γη, ως μια γυναίκα που φροντίζει τους άλλους, ως μια σκοτεινή μητρική μορφή που καταπίνει τα παιδιά της ή ακόμη και ως ένα όνειρο όπου κάποιος επιστρέφει σε έναν ασφαλή τόπο.Το αρχέτυπο επομένως δεν είναι πάντα «καλό» ή «κακό».Μπορεί να έχει φωτεινές, δημιουργικές, προστατευτικές αλλά και σκοτεινές, καταστροφικές ή τρομακτικές όψεις.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό όταν μελετάμε τη Wicca.Στη Wicca συναντάμε πολλές ισχυρές εικόνες: τη Θεά, τον Κερασφόρο Θεό, τη Σελήνη, τον Ήλιο, τη γέννηση, τον θάνατο, την αναγέννηση, τις εποχές, το δάσος, το σκοτάδι, τη φωτιά, το νερό, τη Γη και τον κύκλο.Ένας άνθρωπος μπορεί να βλέπει αυτές τις εικόνες ως πραγματικές θρησκευτικές δυνάμεις, ένας άλλος ως ψυχολογικά αρχέτυπα και κάποιος τρίτος ως συνδυασμό και των δύο.Δεν υπάρχει ένας υποχρεωτικός τρόπος με τον οποίο όλοι οι Wiccans πρέπει να ερμηνεύουν τις θεότητες.
Για παράδειγμα, ένας Wiccan μπορεί να πιστεύει ότι η Θεά είναι πραγματική θεϊκή ύπαρξη με δική της συνείδηση.Ένας άλλος μπορεί να πιστεύει ότι η Θεά αποτελεί μια μεγάλη αρχέτυπη εικόνα της φύσης, της δημιουργίας και της ανθρώπινης ψυχής.Ένας τρίτος μπορεί να θεωρεί ότι η Θεά είναι ταυτόχρονα πραγματική θεότητα και αρχέτυπο.Ένας τέταρτος μπορεί να πιστεύει ότι διαφορετικές θεές είναι διαφορετικές πραγματικές θεότητες και όχι απλώς όψεις μίας παγκόσμιας Θεάς.Για αυτό στη μελέτη της Wicca δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε τη φράση «οι Wiccans πιστεύουν ότι οι θεοί είναι αρχέτυπα» σαν να αποτελεί καθολικό κανόνα.Δεν αποτελεί.
Το αρχέτυπο διαφέρει επίσης από το σύμβολο.Ένα σύμβολο είναι μια συγκεκριμένη εικόνα ή μορφή που μπορεί να εκφράζει ένα βαθύτερο νόημα.Το φεγγάρι, για παράδειγμα, μπορεί να λειτουργεί ως σύμβολο μεταβολής, κύκλου, νύχτας, μυστηρίου ή θηλυκής θεϊκής δύναμης.Το αρχέτυπο όμως βρίσκεται σε βαθύτερο επίπεδο.Μέσα από πολλά διαφορετικά σύμβολα μπορεί να εκφραστεί το ίδιο αρχέτυπο.Μια σπηλιά, μια μήτρα, ένα σκοτεινό δωμάτιο ή μια υπόγεια αίθουσα μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε διαφορετικές ιστορίες ως εικόνες επιστροφής στο εσωτερικό, προστασίας, θανάτου ή αναγέννησης.
Τα αρχέτυπα δεν είναι επίσης ακριβώς το ίδιο πράγμα με τις θεότητες.Η Αθηνά, η Εκάτη, η Άρτεμις, η Ίσιδα ή η Μπρίγκιντ είναι συγκεκριμένες θεότητες συγκεκριμένων ιστορικών και πολιτισμικών παραδόσεων.Δεν είναι σωστό να αφαιρούμε ολόκληρη την ιστορία τους και να λέμε ότι όλες είναι απλώς «το ίδιο αρχέτυπο».Μπορούμε να εξετάσουμε αρχέτυπα στοιχεία που εμφανίζονται στους μύθους τους, αλλά πρέπει να σεβόμαστε τις πολιτισμικές και ιστορικές διαφορές τους.Η αρχέτυπη ανάλυση είναι ένας τρόπος ερμηνείας.Δεν αντικαθιστά την ιστορική μελέτη της θρησκείας.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα το αρχέτυπο του Σοφού.Σε μια ιστορία μπορεί να εμφανίζεται ως γέροντας.Σε μια άλλη μπορεί να εμφανίζεται ως ηλικιωμένη μάγισσα.Σε μια τρίτη μπορεί να είναι ένας θεός της γνώσης.Σε ένα όνειρο μπορεί να πάρει τη μορφή ενός άγνωστου ανθρώπου που δίνει μια συμβουλή.Το κοινό στοιχείο δεν είναι η εξωτερική εμφάνιση.Είναι η λειτουργία της μορφής: φέρνει γνώση, καθοδήγηση, προειδοποίηση ή αποκάλυψη.
Το ίδιο ισχύει και για τη Σκιά.Η Σκιά στη γιουνγκιανή ψυχολογία σχετίζεται με πλευρές του εαυτού μας που δεν θέλουμε ή δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε.Μπορεί να περιλαμβάνει φόβο, θυμό, ζήλια, επιθυμίες, εγωισμό ή χαρακτηριστικά που έχουμε μάθει να απορρίπτουμε.Δεν σημαίνει όμως ότι η Σκιά είναι «δαίμονας» ή «κακό πνεύμα».Είναι ψυχολογικός όρος.Στη σύγχρονη witchcraft συναντάμε συχνά τον όρο shadow work, αλλά πολλές από τις πρακτικές που σήμερα κυκλοφορούν στο διαδίκτυο αποτελούν νεότερες εκλεκτικές εφαρμογές και δεν αποτελούν απαραίτητα παραδοσιακό μέρος της ιστορικής Wicca.
Ένα άλλο σημαντικό αρχέτυπο είναι το αρχέτυπο της μετάβασης.Πολλές μυθολογίες διηγούνται ιστορίες όπου ένας άνθρωπος εγκαταλείπει τον γνωστό κόσμο, περνά μέσα από δοκιμασίες, κατεβαίνει σε σκοτεινούς τόπους, συναντά κινδύνους και τελικά επιστρέφει μεταμορφωμένος.Αυτό το μοτίβο εμφανίζεται σε μύθους, παραμύθια, θρησκευτικές αφηγήσεις και σύγχρονα μυθιστορήματα.Αρχέτυπα μοτίβα αυτού του είδους είναι ιδιαίτερα σημαντικά στη μελέτη τελετουργιών μύησης.
Η Wicca είναι μια μυητική θρησκευτική παράδοση στις ιστορικές της μορφές, όπως η Gardnerian και η Alexandrian Wicca.Στις μυητικές παραδόσεις η τελετουργία μπορεί να χρησιμοποιεί σκοτάδι, φως, συμβολικό θάνατο, αποκάλυψη, όρκους και μετάβαση από μια κατάσταση σε μια άλλη.Αυτές οι τελετουργικές εικόνες μπορούν να μελετηθούν αρχέτυπα, αλλά η αρχέτυπη ερμηνεία δεν μας αποκαλύπτει από μόνη της την ιστορική προέλευση μιας τελετουργίας.Για να κατανοήσουμε πραγματικά μια παράδοση χρειάζεται να μελετάμε ταυτόχρονα ιστορία, θεολογία, τελετουργία και ψυχολογία.
Τα αρχέτυπα μπορούν επίσης να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε γιατί συγκεκριμένες εικόνες προκαλούν τόσο έντονα συναισθήματα.Ένα σκοτεινό δάσος μπορεί να προκαλεί φόβο, περιέργεια και αίσθηση εισόδου στο άγνωστο.Μια φωτιά στο κέντρο ενός κύκλου μπορεί να προκαλεί αίσθηση προστασίας και μεταμόρφωσης.Η ανατολή του Ήλιου μπορεί να συνδέεται με νέα αρχή.Η δύση του Ήλιου μπορεί να συμβολίζει τέλος, μετάβαση και είσοδο στο σκοτάδι.Αυτές οι αντιδράσεις δεν αποδεικνύουν ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο αρχέτυπο με μία μοναδική σημασία.Μας δείχνουν όμως πόσο ισχυρές μπορούν να γίνουν οι φυσικές εικόνες μέσα στη θρησκευτική και ψυχολογική εμπειρία.
Στη σύγχρονη Wicca ο κύκλος του έτους προσφέρει πολλά παραδείγματα τέτοιων συμβολικών μοτίβων.Η άνοιξη μπορεί να συνδέεται με γέννηση και ανάπτυξη.Το καλοκαίρι με δύναμη και πληρότητα.Το φθινόπωρο με συγκομιδή, αποχώρηση και αλλαγή.Ο χειμώνας με θάνατο, ανάπαυση, σιωπή και προετοιμασία για νέα ζωή.Όταν αυτά εξετάζονται αρχέτυπα, ο εξωτερικός κύκλος της φύσης μπορεί να γίνει εικόνα εσωτερικών ανθρώπινων κύκλων.
Υπάρχει όμως ένας κίνδυνος.Όταν κάποιος αρχίζει να μελετά αρχέτυπα, μπορεί εύκολα να προσπαθεί να χωρέσει τα πάντα μέσα σε λίγες κατηγορίες.Μπορεί να πει ότι κάθε θεά είναι «Μητέρα», κάθε πολεμικός θεός είναι «Πολεμιστής» και κάθε θεότητα γνώσης είναι «Σοφός».Αυτό είναι υπερβολικά απλοποιημένο.Οι θεότητες έχουν πολύπλοκες ιστορίες, τοπικές λατρείες, κοινωνικούς ρόλους και χαρακτηριστικά που δεν μπορούν να περιοριστούν σε έναν μόνο ψυχολογικό τύπο.
Το αρχέτυπο πρέπει επομένως να χρησιμοποιείται σαν εργαλείο κατανόησης και όχι σαν απόλυτη εξήγηση των πάντων.Μπορεί να μας βοηθήσει να κάνουμε ερωτήσεις όπως: Γιατί αυτή η μορφή με συγκινεί τόσο πολύ;Τι αντιπροσωπεύει για εμένα;Ποιο κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας εμφανίζεται σε αυτόν τον μύθο;Γιατί διαφορετικοί πολιτισμοί δημιουργούν ιστορίες με παρόμοιες δομές;Πώς μπορεί μια τελετουργική εικόνα να επηρεάσει τη συνείδηση;
Στη Wicca αυτές οι ερωτήσεις μπορούν να αποκτήσουν ιδιαίτερο βάθος επειδή η τελετουργία χρησιμοποιεί σύμβολα, κίνηση, λόγο, φωτιά, νερό, θυμίαμα, σκοτάδι, φως, εποχές και μυθολογικές μορφές.Ο τελετουργικός κύκλος δημιουργεί έναν συμβολικό χώρο μέσα στον οποίο αυτές οι εικόνες αποκτούν μεγαλύτερη ένταση.Έτσι μια απλή φλόγα μπορεί να γίνει εικόνα ζωής, γνώσης ή μεταμόρφωσης και ένα κύπελλο νερού μπορεί να γίνει εικόνα συναισθήματος, καθαρμού ή βάθους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε Wiccan τελετουργία είναι ψυχολογικό θέατρο.Για έναν πιστό μπορεί να αποτελεί πραγματική θρησκευτική επικοινωνία με θεότητες.Για κάποιον άλλον μπορεί να έχει κυρίως συμβολική και ψυχολογική λειτουργία.Για άλλους μπορεί να ισχύουν και τα δύο ταυτόχρονα.Η σύγχρονη Wicca δεν διαθέτει μία μοναδική θεολογική ερμηνεία που να επιβάλλεται σε όλους.
Για αυτό στο βιβλίο μας θα ακολουθήσουμε έναν βασικό κανόνα: κάθε φορά που εξετάζουμε ένα αρχέτυπο θα ξεχωρίζουμε την ψυχολογική ερμηνεία από τη θρησκευτική πίστη και από την ιστορική πληροφορία.Έτσι θα μπορούμε να μελετήσουμε βαθιά τα αρχέτυπα χωρίς να παρουσιάζουμε σύγχρονες ιδέες ως αρχαίες παραδόσεις.
Στα επόμενα κεφάλαια θα γνωρίσουμε πιο αναλυτικά τη θεωρία του Carl Jung, το συλλογικό ασυνείδητο και τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι ιδέες επηρέασαν ορισμένα ρεύματα της σύγχρονης Pagan και Wiccan σκέψης.Θα εξετάσουμε επίσης τη Μεγάλη Μητέρα, την Κόρη, τη Γηραιά, τον Κερασφόρο Θεό, τη Μάγισσα, τον Σοφό, τον Trickster, τη Σκιά και τα αρχέτυπα θανάτου και αναγέννησης.Στόχος μας δεν θα είναι να μάθουμε απλώς ονόματα.Θα μάθουμε να αναγνωρίζουμε τα μοτίβα που κρύβονται πίσω από τις εικόνες, να καταλαβαίνουμε πώς λειτουργούν στον ανθρώπινο ψυχισμό και να ξεχωρίζουμε πότε μιλάμε για ψυχολογία, πότε για μυθολογία και πότε για πραγματική Wiccan θρησκευτική παράδοση.