4 Είναι οι Θεοί Αρχέτυπα;

 

Κεφάλαιο 4 — 

Ένα από τα πιο δύσκολα και ενδιαφέροντα ερωτήματα στη σύγχρονη Wicca είναι το εξής: οι Θεοί και οι Θεές είναι πραγματικές ανεξάρτητες υπάρξεις ή είναι αρχέτυπα της ανθρώπινης ψυχής;Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους τους Wiccans.Αυτό είναι πολύ σημαντικό να το καταλάβουμε από την αρχή, επειδή η Wicca δεν διαθέτει ένα ενιαίο παγκόσμιο δόγμα που να επιβάλλει σε κάθε ασκούμενο ακριβώς τι πρέπει να πιστεύει για τη φύση των θεοτήτων.Διαφορετικές παραδόσεις, covens και μεμονωμένοι ασκούμενοι μπορούν να έχουν αρκετά διαφορετικές θεολογικές αντιλήψεις.Ένας Wiccan μπορεί να θεωρεί τη Θεά και τον Θεό πραγματικές θεϊκές υπάρξεις.Ένας άλλος μπορεί να τους αντιλαμβάνεται ως εκφράσεις μιας μεγαλύτερης θεϊκής πραγματικότητας.Ένας τρίτος μπορεί να τους βλέπει κυρίως ως αρχέτυπα.Ένας τέταρτος μπορεί να θεωρεί ότι όλες αυτές οι ερμηνείες περιγράφουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου μυστηρίου.
Για να καταλάβουμε αυτή τη συζήτηση πρέπει πρώτα να ξεχωρίσουμε τη λέξη «θεότητα» από τη λέξη «αρχέτυπο».Μια θεότητα μέσα σε ένα θρησκευτικό πλαίσιο θεωρείται συνήθως θεϊκή ύπαρξη, δύναμη ή παρουσία που μπορεί να έχει δική της ταυτότητα, θέληση, χαρακτηριστικά και σχέση με τους πιστούς.Ένα αρχέτυπο, σύμφωνα με τη γιουνγκιανή θεωρία, είναι ένα βαθύ ψυχικό πρότυπο που εκφράζεται μέσα από εικόνες, μύθους και σύμβολα.Επομένως οι δύο έννοιες δεν είναι από τη φύση τους ίδιες.
Μπορούμε να το δούμε με ένα απλό παράδειγμα.Αν κάποιος λατρεύει την Άρτεμη ως πραγματική θεότητα, τότε θεωρεί ότι η Άρτεμη υπάρχει ανεξάρτητα από τη δική του ψυχολογία.Αν κάποιος άλλος την εξετάζει ως αρχέτυπο της άγριας φύσης, της ανεξαρτησίας ή του κυνηγιού, τότε ενδιαφέρεται κυρίως για τη συμβολική λειτουργία της εικόνας της μέσα στον ψυχισμό.Οι δύο άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιούν την ίδια μυθολογική μορφή αλλά να εννοούν διαφορετικά πράγματα.
Υπάρχει όμως και μια τρίτη θέση.Κάποιος μπορεί να πιστεύει ότι η Άρτεμη είναι πραγματική θεότητα και ταυτόχρονα ότι η ανθρώπινη ψυχή διαθέτει αρχέτυπα μέσα από τα οποία αντιλαμβάνεται ορισμένα χαρακτηριστικά της.Σε αυτή την περίπτωση η αρχέτυπη ερμηνεία δεν αντικαθιστά τη θεότητα.Λειτουργεί σαν ψυχολογικός φακός μέσα από τον οποίο ο άνθρωπος κατανοεί την εμπειρία του θείου.
Αυτή η τρίτη προσέγγιση είναι σημαντική επειδή αποφεύγει ένα συχνό λάθος.Μερικοί πιστεύουν ότι αν μια θεότητα μπορεί να αναλυθεί αρχέτυπα τότε αυτό σημαίνει ότι «δεν είναι πραγματική».Αυτό δεν προκύπτει αναγκαστικά από τη γιουνγκιανή σκέψη.Ένα ανθρώπινο βίωμα μπορεί να έχει ψυχολογική διάσταση χωρίς αυτό να αποδεικνύει ούτε να αποκλείει μια πνευματική διάσταση.Η ψυχολογία μπορεί να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει κάτι χωρίς να απαντά οριστικά στο μεταφυσικό ερώτημα του τι υπάρχει έξω από την ανθρώπινη συνείδηση.
Μέσα στη Wicca συναντάμε αρκετές βασικές θεολογικές προσεγγίσεις.Μία από αυτές είναι η δυοθεϊστική αντίληψη.Σε αυτή τη μορφή σκέψης η Θεά και ο Θεός αποτελούν δύο βασικές θεϊκές αρχές.Η Θεά συνδέεται συχνά με τη Σελήνη, τη Γη, τη γονιμότητα, τη ζωή και τους κύκλους της φύσης.Ο Θεός συνδέεται συχνά με τον Ήλιο, τα δάση, τα ζώα, τη βλάστηση, τη γονιμότητα και τον κύκλο ζωής και θανάτου.Αυτές οι αντιστοιχίες όμως διαφέρουν από παράδοση σε παράδοση.
Σε μια δυοθεϊστική ερμηνεία πολλές διαφορετικές θεές μπορούν να θεωρούνται όψεις ή εκφράσεις μιας μεγαλύτερης Θεάς και πολλοί θεοί όψεις ενός μεγαλύτερου Θεού.Αυτό μπορεί εύκολα να συνδεθεί με αρχέτυπη σκέψη επειδή διαφορετικές θεότητες μπορούν να θεωρηθούν πολιτισμικές εκφράσεις βαθύτερων θεϊκών ή ψυχικών προτύπων.Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε δυοθεϊστής Wiccan είναι Jungian ούτε ότι κάθε Wiccan θεωρεί όλες τις θεές μία θεότητα.
Μια δεύτερη προσέγγιση είναι ο πολυθεϊσμός.Ο πολυθεϊστής μπορεί να θεωρεί ότι οι διαφορετικές θεότητες είναι πραγματικά διαφορετικές υπάρξεις.Η Εκάτη δεν είναι η Άρτεμη.Η Αθηνά δεν είναι η Ίσιδα.Ο Απόλλων δεν είναι ο Κερασφόρος Θεός.Μπορούν να υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά, αλλά δεν θεωρούνται απλώς διαφορετικές μάσκες της ίδιας θεϊκής δύναμης.
Για έναν τέτοιο πολυθεϊστή η αρχέτυπη θεωρία μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο με μεγάλη προσοχή.Μπορεί να πει ότι η ανθρώπινη ψυχή αναγνωρίζει αρχέτυπα μοτίβα μέσα στις ιστορίες των θεών, αλλά δεν θα δεχτεί απαραίτητα ότι οι θεοί δημιουργούνται από αυτά τα αρχέτυπα.Η θεότητα παραμένει κάτι περισσότερο από το ψυχολογικό πρότυπο.
Μια τρίτη θεολογική προσέγγιση είναι ο πανθεϊσμός.Στον πανθεϊσμό το θείο θεωρείται ταυτόσημο ή βαθιά ενωμένο με ολόκληρη τη φύση και το σύμπαν.Η Γη, τα άστρα, τα ζώα, τα φυτά και οι φυσικοί κύκλοι μπορούν να βιώνονται ως εκφράσεις του θείου.Σε μια τέτοια προσέγγιση η Θεά ή ο Θεός μπορούν να θεωρηθούν προσωποποιήσεις μιας μεγαλύτερης κοσμικής πραγματικότητας.
Υπάρχει επίσης η πανενθεϊστική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία το σύμπαν βρίσκεται μέσα στο θείο αλλά το θείο δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο σύμπαν.Σε αυτή την αντίληψη η φύση είναι ιερή και αποτελεί μέρος μιας μεγαλύτερης θεϊκής πραγματικότητας.
Άλλοι Wiccans χρησιμοποιούν περισσότερο ψυχολογικές ερμηνείες.Για αυτούς οι θεότητες μπορούν να αποτελούν συμβολικές μορφές μέσω των οποίων ο άνθρωπος εργάζεται με βαθιές πλευρές της ψυχής του.Η Θεά μπορεί να γίνει εικόνα δημιουργίας, προστασίας, θανάτου και αναγέννησης.Ο Κερασφόρος Θεός μπορεί να γίνει εικόνα ενστίκτου, φύσης, ελευθερίας και ζωτικής δύναμης.Η τελετουργική επικοινωνία με αυτές τις μορφές μπορεί να ερμηνεύεται ως διάλογος με βαθύτερα στρώματα του εαυτού.
Αυτή η ψυχολογική προσέγγιση μπορεί να είναι ιδιαίτερα ελκυστική για ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τη Wicca αλλά δεν είναι βέβαιοι αν πιστεύουν σε υπερφυσικές οντότητες.Μπορούν να συμμετέχουν σε τελετουργίες, να χρησιμοποιούν θεϊκές μορφές, να εργάζονται με σύμβολα και να βιώνουν έντονα συναισθήματα χωρίς να χρειάζεται να κάνουν συγκεκριμένη μεταφυσική δήλωση για το αν οι θεότητες υπάρχουν αντικειμενικά.
Από την άλλη πλευρά υπάρχουν και Wiccans που θεωρούν αυτή την προσέγγιση υπερβολικά περιοριστική.Για αυτούς η θεότητα δεν είναι απλώς μια εικόνα του ανθρώπινου νου.Μπορεί να είναι παρουσία που απαντά, καθοδηγεί, προκαλεί, διδάσκει ή δημιουργεί σχέση με τον ασκούμενο.Μπορεί να θεωρούν ότι όταν καλούν μια θεότητα μέσα σε τελετουργία δεν ενεργοποιούν απλώς ένα εσωτερικό σύμβολο αλλά επικοινωνούν με μια πραγματική πνευματική ύπαρξη.
Εδώ εμφανίζεται ένα πολύ βαθύ φιλοσοφικό πρόβλημα.Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε αν μια θρησκευτική εμπειρία προέρχεται από τον ανθρώπινο ψυχισμό ή από κάποια ανεξάρτητη πνευματική πραγματικότητα;Η ψυχολογία μπορεί να μελετήσει τα συναισθήματα, τις αλλαγές στη συνείδηση και τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος ερμηνεύει την εμπειρία του.Δεν μπορεί όμως εύκολα να αποδείξει ή να διαψεύσει τη μεταφυσική ύπαρξη μιας θεότητας.
Αυτός είναι ένας λόγος που πολλοί σύγχρονοι Pagans προτιμούν να αφήνουν το ερώτημα ανοιχτό.Μπορεί να λένε ότι δεν χρειάζεται να γνωρίζουν με απόλυτη βεβαιότητα τι είναι οι θεοί για να έχουν ουσιαστική σχέση μαζί τους.Η εμπειρία, η τελετουργία και η προσωπική σύνδεση μπορούν να θεωρούνται σημαντικότερες από έναν οριστικό φιλοσοφικό ορισμό.
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα ακόμη παράδειγμα.Φαντάσου ότι ένας ασκούμενος πραγματοποιεί μια τελετουργία και αισθάνεται μια έντονη παρουσία.Μπορεί να νιώσει αλλαγή στη θερμοκρασία, ισχυρό συναίσθημα, εικόνες στο μυαλό ή μια ξαφνική αίσθηση ότι δεν είναι μόνος.Μια ψυχολογική εξήγηση θα μπορούσε να πει ότι η τελετουργία, η συγκέντρωση και τα σύμβολα ενεργοποίησαν βαθιά ασυνείδητα μοτίβα.Μια θρησκευτική εξήγηση θα μπορούσε να πει ότι η θεότητα ανταποκρίθηκε στην επίκληση.Ένας τρίτος άνθρωπος μπορεί να πει ότι και οι δύο εξηγήσεις μπορούν να είναι αληθινές.
Η αρχέτυπη θεωρία δεν δίνει από μόνη της οριστική απάντηση.Μας επιτρέπει όμως να μελετήσουμε τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν συναντά μια θεϊκή εικόνα.Μπορούμε να εξετάσουμε γιατί συγκεκριμένες θεότητες προκαλούν διαφορετικές αντιδράσεις.Μια θεότητα της θάλασσας μπορεί να προκαλεί αίσθηση βάθους, μυστηρίου ή κινδύνου.Μια θεότητα του πολέμου μπορεί να ενεργοποιεί θέματα θάρρους, οργής και σύγκρουσης.Μια θεότητα θεραπείας μπορεί να συνδέεται με φροντίδα, πόνο και αποκατάσταση.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ακόμη και άνθρωποι που δεν πιστεύουν θρησκευτικά στις συγκεκριμένες θεότητες μπορούν να επηρεαστούν από τις ιστορίες τους.Αυτό δείχνει ότι οι μυθολογικές εικόνες μπορούν να έχουν ψυχολογική δύναμη ανεξάρτητα από το αν κάποιος τις λατρεύει.
Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί όταν χρησιμοποιούμε τη φράση «αυτός ο θεός είναι το αρχέτυπο του τάδε».Μια θεότητα συνήθως έχει πολύ περισσότερες λειτουργίες από μία μόνο αρχέτυπη κατηγορία.Η Εκάτη, για παράδειγμα, δεν μπορεί να περιοριστεί απλώς στη φράση «Σκοτεινή Θεά».Οι ιστορικές πηγές τη συνδέουν με πολύ περισσότερες λειτουργίες και διαφορετικές εποχές της ελληνικής θρησκείας.Αντίστοιχα, η Αθηνά δεν είναι απλώς «η Σοφή Γυναίκα» και ο Ερμής δεν είναι απλώς «ο Trickster».
Η αρχέτυπη ανάλυση πρέπει λοιπόν να γίνεται μετά την ιστορική μελέτη και όχι αντί για αυτήν.Πρώτα εξετάζουμε ποια ήταν η θεότητα μέσα στον δικό της πολιτισμό.Μετά μπορούμε να ρωτήσουμε ποια επαναλαμβανόμενα ψυχολογικά μοτίβα εμφανίζονται στους μύθους της.
Υπάρχει και ένα ακόμη πρόβλημα που εμφανίζεται συχνά στη σύγχρονη witchcraft.Κάποιος μπορεί να επιλέγει μια θεότητα επειδή θεωρεί ότι «αντιπροσωπεύει» ένα χαρακτηριστικό που θέλει να αποκτήσει.Για παράδειγμα, μπορεί να επιλέξει μια θεά του έρωτα επειδή θέλει περισσότερη αυτοπεποίθηση ή έναν θεό πολέμου επειδή θέλει δύναμη.Αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως συμβολική προσωπική πρακτική, αλλά δεν είναι απαραίτητα ο ίδιος τρόπος με τον οποίο αυτές οι θεότητες λατρεύονταν ιστορικά.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν χρησιμοποιούνται θεότητες από ζωντανές ή πολιτισμικά συγκεκριμένες θρησκευτικές παραδόσεις.Η αρχέτυπη σκέψη δεν πρέπει να μετατρέπει όλες τις θρησκείες του κόσμου σε μια μεγάλη αποθήκη συμβόλων για προσωπική χρήση.Χρειάζεται σεβασμός στην ιστορία, στον πολιτισμό και στους ανθρώπους που έχουν πραγματική σχέση με αυτές τις παραδόσεις.
Μέσα στη Wicca υπάρχει επίσης η έννοια της Θεάς και του Θεού ως πολικότητας.Η πολικότητα μπορεί να εκφράζει συμπληρωματικές δυνάμεις, όπως ζωή και θάνατος, φως και σκοτάδι, δημιουργία και διάλυση ή άλλες αντιθέσεις.Παλιότερα Wiccan συστήματα συχνά παρουσίαζαν αυτή την πολικότητα με έντονα αρσενικούς και θηλυκούς όρους.Στη σύγχρονη εποχή αρκετοί Wiccans επανεξετάζουν αυτή την προσέγγιση και δεν θεωρούν ότι όλες οι κοσμικές δυνάμεις πρέπει να χωρίζονται αυστηρά σε αρσενικές και θηλυκές κατηγορίες.
Η αρχέτυπη θεωρία μπορεί επίσης να εξελιχθεί πέρα από άκαμπτα στερεότυπα φύλου.Η δύναμη, η φροντίδα, η σοφία, η δημιουργικότητα, η επιθετικότητα και η διαίσθηση δεν ανήκουν αποκλειστικά σε άνδρες ή γυναίκες.Ένα αρχέτυπο μπορεί να βιωθεί από οποιονδήποτε άνθρωπο ανεξάρτητα από φύλο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν εξετάζουμε παλαιότερες γιουνγκιανές έννοιες όπως anima και animus.Ο Jung χρησιμοποίησε αυτές τις έννοιες με τρόπο που αντανακλούσε σε μεγάλο βαθμό τις αντιλήψεις φύλου της εποχής του.Σήμερα πολλοί αναλυτές και σύγχρονοι Pagans προσεγγίζουν αυτές τις ιδέες πιο ευέλικτα, αποφεύγοντας να θεωρούν ότι κάθε άνδρας έχει υποχρεωτικά μια συγκεκριμένη «θηλυκή ψυχή» και κάθε γυναίκα μια αντίστοιχη «αρσενική».
Αντί για άκαμπτες κατηγορίες μπορούμε να μιλάμε για διαφορετικές ψυχικές ποιότητες και αντιθέσεις που υπάρχουν μέσα σε κάθε άνθρωπο.Έτσι η εργασία με αρχέτυπα μπορεί να γίνει περισσότερο εργαλείο αυτογνωσίας και λιγότερο σύστημα στερεοτύπων.
Ένα άλλο σημαντικό σημείο είναι ότι ένα αρχέτυπο δεν είναι υποχρεωτικά ευχάριστο.Όπως έχουμε ήδη δει, κάθε αρχέτυπη μορφή μπορεί να έχει φωτεινή και σκοτεινή πλευρά.Το αρχέτυπο της Μητέρας μπορεί να εκφράζει προστασία αλλά και έλεγχο.Ο Βασιλιάς μπορεί να αντιπροσωπεύει τάξη αλλά και τυραννία.Ο Πολεμιστής μπορεί να σημαίνει θάρρος αλλά και καταστροφική επιθετικότητα.Η Μάγισσα μπορεί να συμβολίζει γνώση αλλά και τον κοινωνικό φόβο απέναντι σε ό,τι θεωρείται απαγορευμένο ή ανεξέλεγκτο.
Αυτή η πολυπλοκότητα είναι ένας λόγος που τα αρχέτυπα έχουν τόσο μεγάλη δύναμη.Δεν είναι επίπεδοι χαρακτήρες.Περιέχουν αντιθέσεις.Μπορούν να μας ελκύουν και να μας φοβίζουν ταυτόχρονα.
Στη Wiccan τελετουργία μια θεότητα μπορεί να βιωθεί μέσα από την επίκληση, την προσευχή, τον ύμνο, τον χορό ή τη σιωπή.Σε ορισμένες μυητικές παραδόσεις υπάρχουν τελετουργικές πρακτικές όπου η παρουσία της Θεάς ή του Θεού αποκτά ιδιαίτερα κεντρική σημασία.Η ψυχολογική ερμηνεία αυτών των εμπειριών αποτελεί μόνο μία πιθανή προσέγγιση.Για τους συμμετέχοντες μπορεί να πρόκειται για πραγματική θρησκευτική εμπειρία.
Για αυτό ένας σοβαρός μελετητής της Wicca πρέπει να αποφεύγει δύο απόλυτες δηλώσεις.Δεν πρέπει να λέει «οι θεοί είναι μόνο αρχέτυπα», επειδή αυτό δεν αντιπροσωπεύει όλους τους Wiccans.Δεν πρέπει επίσης να λέει ότι «όλοι οι Wiccans πιστεύουν ότι οι θεοί είναι κυριολεκτικά ξεχωριστές υπερφυσικές υπάρξεις», επειδή ούτε αυτό ισχύει για όλους.
Η πιο ακριβής διατύπωση είναι ότι μέσα στη Wicca και στο ευρύτερο σύγχρονο Paganism υπάρχουν πολλές διαφορετικές αντιλήψεις για τη θεότητα και η αρχέτυπη ερμηνεία αποτελεί μία από αυτές.
Αυτό μας οδηγεί σε μια πολύ σημαντική αρχή για ολόκληρο το βιβλίο μας.Όταν μιλάμε για ένα αρχέτυπο δεν θα λέμε ότι αντικαθιστά μια θεότητα.Θα το χρησιμοποιούμε ως εργαλείο για να εξετάζουμε επαναλαμβανόμενα μοτίβα, συμβολικές λειτουργίες και ψυχολογικές εμπειρίες.
Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι μια θεότητα μπορεί να έχει αρχέτυπη διάσταση χωρίς να περιορίζεται σε αυτήν.Μπορεί να υπάρχει ως μυθολογική μορφή, ιστορική θεότητα, θρησκευτική παρουσία, πολιτισμικό σύμβολο και ψυχολογικό μοτίβο ταυτόχρονα.Το ποια από αυτές τις διαστάσεις θεωρεί σημαντικότερη ένας άνθρωπος εξαρτάται από τη δική του θεολογία και εμπειρία.
Αυτός ο τρόπος σκέψης μας επιτρέπει να προχωρήσουμε βαθύτερα χωρίς να ακυρώνουμε ούτε την πίστη ούτε την ψυχολογία.Μπορούμε να μελετήσουμε το αρχέτυπο και ταυτόχρονα να σεβαστούμε τη θεότητα.Μπορούμε να εξετάσουμε το σύμβολο και ταυτόχρονα να σεβαστούμε την ιστορία του.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα περάσουμε σε μία από τις ισχυρότερες και πιο γνωστές αρχέτυπες μορφές της σύγχρονης Wicca: τη Μεγάλη Θεά.Θα εξετάσουμε πώς εμφανίζεται ως Θεά της φύσης, της ζωής, της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης, αλλά και πώς η ιδέα μιας ενιαίας «Μεγάλης Θεάς» διαφέρει από τις πραγματικές θεές των ιστορικών θρησκειών.