Ο Carl Jung και το Συλλογικό Ασυνείδητο

Κεφάλαιο 2 — 

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τα αρχέτυπα και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται σήμερα σε ορισμένες μορφές Wicca και σύγχρονης witchcraft, χρειάζεται πρώτα να γνωρίσουμε τις βασικές ιδέες του Carl Gustav Jung.Ο Jung ήταν Ελβετός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής και ανέπτυξε ένα σύστημα σκέψης που ονομάστηκε αναλυτική ψυχολογία.Μία από τις σημαντικότερες ιδέες του ήταν ότι ο ανθρώπινος ψυχισμός δεν αποτελείται μόνο από όσα γνωρίζουμε συνειδητά για τον εαυτό μας.Κάτω από τη συνειδητή σκέψη υπάρχουν βαθύτερα επίπεδα, τα οποία επηρεάζουν τα συναισθήματα, τα όνειρα, τις αντιδράσεις και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Ο Jung ξεχώριζε αρχικά το συνειδητό από το ασυνείδητο.Το συνειδητό περιλαμβάνει όσα αντιλαμβανόμαστε εκείνη τη στιγμή, όπως τις σκέψεις μας, τις αποφάσεις μας και όσα γνωρίζουμε ότι αισθανόμαστε.Το ασυνείδητο περιλαμβάνει υλικό που δεν βρίσκεται άμεσα μπροστά στη συνείδησή μας, αλλά εξακολουθεί να μας επηρεάζει.Μέσα σε αυτό μπορεί να υπάρχουν ξεχασμένες εμπειρίες, συναισθήματα, φόβοι, επιθυμίες και συγκρούσεις.
Ο Jung όμως προχώρησε περισσότερο και πρότεινε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο προσωπικό ασυνείδητο και στο συλλογικό ασυνείδητο.Το προσωπικό ασυνείδητο σχετίζεται με τη ζωή του συγκεκριμένου ανθρώπου.Για παράδειγμα, ένα παιδικό γεγονός που έχουμε ξεχάσει μπορεί να συνεχίσει να επηρεάζει τη συμπεριφορά μας χωρίς να το γνωρίζουμε.Το συλλογικό ασυνείδητο, αντίθετα, σύμφωνα με τη θεωρία του Jung, αποτελεί βαθύτερο στρώμα του ψυχισμού που δεν προέρχεται αποκλειστικά από την προσωπική μας ιστορία.
Ο Jung θεωρούσε ότι το συλλογικό ασυνείδητο περιλαμβάνει βασικές δομές και δυνατότητες ανθρώπινης εμπειρίας που είναι κοινές στην ανθρωπότητα.Αυτές οι δομές είναι τα αρχέτυπα.Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι στο μυαλό κάθε ανθρώπου υπάρχει μια έτοιμη εικόνα της Μητέρας, του Σοφού ή του Ήρωα.Πιο σωστά, σύμφωνα με τη γιουνγκιανή θεωρία, υπάρχει μια προδιάθεση να σχηματίζουμε και να αναγνωρίζουμε συγκεκριμένα επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα απλό παράδειγμα.Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται μέσα σε έναν κόσμο όπου εξαρτώνται από κάποιον που τους φροντίζει.Η εμπειρία της φροντίδας, της προστασίας, της εξάρτησης και της τροφής είναι θεμελιώδης.Έτσι το αρχέτυπο της Μητέρας μπορεί να εκφραστεί με αναρίθμητους τρόπους μέσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς.Μπορεί να εμφανιστεί ως θεά της Γης, ως ουράνια μητέρα, ως προστατευτική βασίλισσα, ως τρομακτική μητρική μορφή ή ως η ίδια η φύση που γεννά και καταστρέφει.
Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί διαφορετικές μυθολογίες μπορεί να παρουσιάζουν παρόμοια μοτίβα χωρίς να είναι ίδιες.Η ύπαρξη μιας μητρικής θεότητας σε δύο διαφορετικούς πολιτισμούς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μία θρησκεία αντέγραψε την άλλη.Μπορεί να υπάρχουν ιστορικές επιρροές, αλλά μπορεί επίσης να υπάρχουν κοινές ανθρώπινες εμπειρίες που δημιουργούν παρόμοιους συμβολισμούς.Η αρχέτυπη ανάλυση προσπαθεί να μελετήσει ακριβώς αυτά τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Ο Jung ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τα όνειρα.Πίστευε ότι τα όνειρα μπορούν να περιέχουν εικόνες που δεν εξηγούνται μόνο από τα γεγονότα της καθημερινής ζωής.Ένα όνειρο μπορεί να περιλαμβάνει έναν σκοτεινό δάσος, έναν άγνωστο γέροντα, μια υπόγεια σπηλιά, ένα φίδι, μια θεϊκή μορφή ή έναν τεράστιο ωκεανό.Για τον Jung τέτοιες εικόνες μπορούν μερικές φορές να αποκτούν αρχέτυπη σημασία, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται με έντονη συναισθηματική δύναμη.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε φίδι σημαίνει το ίδιο πράγμα ούτε ότι κάθε δάσος έχει μία μοναδική ερμηνεία.Η γιουνγκιανή προσέγγιση δεν λειτουργεί σαν απλό λεξικό συμβόλων.Η σημασία μιας εικόνας πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με τον άνθρωπο, τη ζωή του, τον πολιτισμό του, το συγκεκριμένο όνειρο και τα υπόλοιπα σύμβολα που εμφανίζονται γύρω της.
Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι ότι τα αρχέτυπα μπορούν να εμφανίζονται σε αντιθέσεις.Η Μητέρα μπορεί να είναι προστατευτική αλλά και ασφυκτική.Ο Βασιλιάς μπορεί να είναι δίκαιος αλλά και τυραννικός.Η Μάγισσα μπορεί να παρουσιάζεται ως θεραπεύτρια ή ως τρομακτική μορφή.Ο Ήρωας μπορεί να είναι γενναίος αλλά και αλαζόνας.Ο Trickster μπορεί να δημιουργεί γέλιο αλλά και χάος.Αυτό δείχνει ότι τα αρχέτυπα είναι πιο σύνθετα από απλές κατηγορίες καλού και κακού.
Στη σύγχρονη witchcraft συχνά χρησιμοποιούνται εκφράσεις όπως «εργασία με το αρχέτυπο της Θεάς», «εργασία με τη Σκιά» ή «ενεργοποίηση του εσωτερικού Πολεμιστή».Αυτή η γλώσσα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από ψυχολογικές και New Age ερμηνείες και δεν πρέπει να θεωρούμε ότι αποτελούσε πάντα μέρος της Wicca.Η ιστορική Wicca δημιουργήθηκε μέσα στον εικοστό αιώνα και οι μεταγενέστεροι συγγραφείς πρόσθεσαν πολλές διαφορετικές ψυχολογικές και συμβολικές ερμηνείες.
Για έναν Wiccan που χρησιμοποιεί γιουνγκιανή σκέψη, μια θεότητα μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα.Μπορεί να αποτελεί θρησκευτικό πρόσωπο, μυθολογικό χαρακτήρα, φυσική δύναμη και αρχέτυπη εικόνα.Ένα άτομο μπορεί για παράδειγμα να προσεγγίζει μια σεληνιακή θεότητα ως πραγματική θεϊκή παρουσία και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι η Σελήνη ενεργοποιεί βαθιά συμβολικά μοτίβα μέσα στον ανθρώπινο ψυχισμό.
Εδώ εμφανίζεται μια πολύ σημαντική διάκριση.Η φράση «μια θεότητα έχει αρχέτυπες διαστάσεις» δεν είναι το ίδιο με τη φράση «η θεότητα είναι μόνο αρχέτυπο».Η πρώτη αφήνει ανοιχτό το θρησκευτικό ερώτημα.Η δεύτερη κάνει μια συγκεκριμένη φιλοσοφική δήλωση ότι η θεότητα δεν υπάρχει ανεξάρτητα από την ανθρώπινη ψυχή.Δεν συμφωνούν όλοι οι Wiccans με αυτή τη δεύτερη θέση.
Μέσα στη σύγχρονη Pagan κοινότητα συναντάμε πολλές θεολογικές στάσεις.Υπάρχουν πολυθεϊστές που θεωρούν ότι διαφορετικοί θεοί και θεές είναι ξεχωριστές πραγματικές υπάρξεις.Υπάρχουν δυοθεϊστικές Wiccan αντιλήψεις που δίνουν έμφαση σε μια Θεά και έναν Θεό.Υπάρχουν πανθεϊστικές αντιλήψεις όπου το θείο θεωρείται παρόν σε ολόκληρη τη φύση.Υπάρχουν επίσης ψυχολογικές ή αρχέτυπες προσεγγίσεις.Πολλοί άνθρωποι συνδυάζουν στοιχεία από περισσότερες από μία από αυτές τις αντιλήψεις.
Για να καταλάβουμε καλύτερα το συλλογικό ασυνείδητο μπορούμε να σκεφτούμε τη θάλασσα.Η επιφάνεια της θάλασσας μοιάζει με το συνειδητό.Εκεί βλέπουμε κύματα, κίνηση και φως.Κάτω από την επιφάνεια υπάρχει το προσωπικό ασυνείδητο με αναμνήσεις και εμπειρίες που ανήκουν στη δική μας ζωή.Ακόμη βαθύτερα βρίσκεται, σύμφωνα με τον Jung, το συλλογικό ασυνείδητο.Εκεί βρίσκονται οι βαθύτερες δομές της ανθρώπινης ψυχής.
Τα αρχέτυπα μπορούν να φτάσουν στη συνείδηση μέσα από σύμβολα.Για παράδειγμα, το αρχέτυπο της μεταμόρφωσης μπορεί να εκφραστεί μέσα από μια ιστορία θανάτου και αναγέννησης.Μπορεί επίσης να εμφανιστεί ως φίδι που αλλάζει δέρμα, ως πεταλούδα που βγαίνει από το κουκούλι, ως χειμώνας που μετατρέπεται σε άνοιξη ή ως ήρωας που περνά μέσα από μεγάλη δοκιμασία και επιστρέφει διαφορετικός.
Ακριβώς τέτοια μοτίβα είναι σημαντικά για τη μελέτη της Wicca.Ο ετήσιος κύκλος της φύσης περιλαμβάνει ανάπτυξη, ωρίμανση, παρακμή, θάνατο και αναγέννηση.Η Σελήνη μεγαλώνει, φτάνει στην πανσέληνο, μικραίνει και επιστρέφει ξανά.Ο Ήλιος ανεβαίνει, φτάνει στο υψηλότερο σημείο του ετήσιου κύκλου και στη συνέχεια η δύναμη του φωτός μειώνεται.Αυτοί οι φυσικοί κύκλοι μπορούν να βιωθούν θρησκευτικά, αλλά μπορούν επίσης να αναλυθούν ως αρχέτυπες εικόνες.
Για παράδειγμα, ο χειμώνας μπορεί να γίνει εικόνα εσωτερικής σιωπής.Η άνοιξη μπορεί να συμβολίσει επιστροφή της δημιουργικότητας.Το καλοκαίρι μπορεί να συνδεθεί με πληρότητα και δύναμη.Το φθινόπωρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εικόνα αποδοχής, συγκομιδής και εγκατάλειψης όσων ολοκλήρωσαν τον κύκλο τους.Αυτές είναι συμβολικές ερμηνείες και δεν σημαίνει ότι κάθε Wiccan βιώνει τις εποχές με τον ίδιο τρόπο.
Το συλλογικό ασυνείδητο συνδέεται επίσης με τους μύθους.Ο Jung θεωρούσε ότι οι μύθοι αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους τα αρχέτυπα γίνονται ορατά.Ένας μύθος δεν είναι μόνο ιστορία για αρχαίους θεούς.Μπορεί να λειτουργεί σαν συμβολικός χάρτης ανθρώπινων φόβων, επιθυμιών, μεταβάσεων και συγκρούσεων.
Ας φανταστούμε μια ιστορία όπου μια θεά κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο.Στο ιστορικό επίπεδο πρέπει να μελετήσουμε σε ποιον πολιτισμό ανήκει η ιστορία, πότε εμφανίζεται και τι σημαίνει μέσα στην αρχική θρησκεία.Στο αρχέτυπο επίπεδο μπορούμε επιπλέον να εξετάσουμε την κάθοδο σαν εικόνα συνάντησης με το άγνωστο, με τη Σκιά ή με μια βαθιά εσωτερική αλλαγή.Οι δύο προσεγγίσεις μπορούν να συνυπάρχουν αρκεί να μην μπερδεύουμε τη μία με την άλλη.
Ο Jung έδωσε επίσης μεγάλη σημασία στη διαδικασία της εξατομίκευσης.Η εξατομίκευση είναι η σταδιακή διαδικασία μέσα από την οποία ο άνθρωπος αρχίζει να γνωρίζει και να ενσωματώνει διαφορετικά μέρη του ψυχισμού του.Δεν σημαίνει ότι γίνεται απομονωμένος ή εγωιστής.Σημαίνει ότι αποκτά βαθύτερη επίγνωση του ποιος είναι, συμπεριλαμβανομένων πλευρών που προηγουμένως αγνοούσε ή απέρριπτε.
Σε αυτή τη διαδικασία η συνάντηση με τη Σκιά θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι είναι πάντα ήρεμος και καλοπροαίρετος, ενώ καταπιέζει θυμό ή ζήλια.Η αναγνώριση αυτών των συναισθημάτων δεν σημαίνει ότι πρέπει να τα αφήσει να ελέγξουν τη ζωή του.Σημαίνει ότι σταματά να προσποιείται ότι δεν υπάρχουν.
Η γιουνγκιανή ψυχολογία περιγράφει επίσης το Self, δηλαδή τον Εαυτό, ως μια βαθύτερη αρχή ψυχικής ολότητας.Ο όρος δεν σημαίνει απλώς το καθημερινό «εγώ».Ο Jung θεωρούσε το Self ως κάτι ευρύτερο από το εγώ και ως κέντρο της συνολικής ψυχικής πραγματικότητας.Σύμβολα κύκλου, τετραγώνου, μαντάλα και κεντρικών ιερών μορφών μπορούν σε ορισμένα πλαίσια να συσχετιστούν με την αρχέτυπη εικόνα της ολότητας.
Αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξετάζουμε τον τελετουργικό κύκλο στη Wicca.Ο κύκλος είναι βασική τελετουργική μορφή και μπορεί να αποκτά πολλές σημασίες.Μπορεί να ορίζει έναν ιερό χώρο, να συμβολίζει προστασία, ενότητα, συνέχεια ή τον κύκλο της φύσης.Μια γιουνγκιανή ερμηνεία θα μπορούσε επιπλέον να εξετάσει τον κύκλο ως εικόνα ψυχικής ολότητας.Αυτό όμως είναι ερμηνεία και όχι απόδειξη ότι ο Wiccan κύκλος προέρχεται από τη θεωρία του Jung.
Η ίδια προσοχή απαιτείται όταν εξετάζουμε τα τέσσερα στοιχεία.Γη, Αέρας, Φωτιά και Νερό έχουν διαφορετικές ιστορικές ρίζες μέσα στη δυτική εσωτερική παράδοση και δεν δημιουργήθηκαν ως γιουνγκιανά αρχέτυπα.Ένας σύγχρονος ασκούμενος μπορεί όμως να τους δώσει ψυχολογικές σημασίες.Η Γη μπορεί να συνδεθεί με σταθερότητα, ο Αέρας με σκέψη, η Φωτιά με θέληση και το Νερό με συναίσθημα.Αυτές οι αντιστοιχίες αποτελούν ερμηνευτικά συστήματα και όχι παγκόσμιους φυσικούς νόμους.
Ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη στη σύγχρονη εσωτερική βιβλιογραφία είναι η παρουσίαση του Jung σαν να είχε αποδείξει επιστημονικά ότι όλοι οι θεοί είναι αρχέτυπα.Δεν συνέβη κάτι τέτοιο.Η θεωρία του Jung είναι ένα ψυχολογικό μοντέλο με μεγάλη ιστορική και πολιτισμική επιρροή, αλλά πολλές πλευρές της δεν θεωρούνται αποδεδειγμένες με τον τρόπο που θα απαιτούσε η σύγχρονη πειραματική ψυχολογία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ιδέες του είναι άχρηστες.Μπορούν να αποτελέσουν πολύ ισχυρό εργαλείο για την ερμηνεία ονείρων, συμβόλων, μύθων, λογοτεχνίας και θρησκευτικών εμπειριών.Χρειάζεται όμως να ξεχωρίζουμε μια συμβολική θεωρία από ένα εμπειρικά αποδεδειγμένο επιστημονικό γεγονός.
Για τη μελέτη της Wicca θα χρησιμοποιήσουμε λοιπόν τον Jung προσεκτικά.Δεν θα λέμε ότι μια θεότητα «δεν είναι πραγματική επειδή είναι αρχέτυπο».Ούτε θα ισχυριζόμαστε ότι ένα αρχέτυπο αποδεικνύει την ύπαρξη μιας θεότητας.Θα εξετάζουμε πώς αρχέτυπα και σύμβολα μπορούν να βοηθήσουν έναν άνθρωπο να κατανοήσει βαθύτερα τη θρησκευτική εμπειρία χωρίς να αντικαθιστούμε τη θεολογία με την ψυχολογία.
Το σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να θυμόμαστε από αυτό το κεφάλαιο είναι ότι το συλλογικό ασυνείδητο αποτελεί θεωρητική έννοια του Jung και ότι τα αρχέτυπα θεωρούνται βαθιές δομές ή πρότυπα που μπορούν να εκφράζονται μέσα από διαφορετικές εικόνες.Οι θεοί, οι θεές, οι ήρωες, τα δάση, οι σπηλιές, τα φίδια, οι κύκλοι, το σκοτάδι και το φως μπορούν να αποκτούν αρχέτυπη διάσταση χωρίς να χάνουν απαραίτητα τη θρησκευτική ή ιστορική τους σημασία.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε ένα ακόμη πιο σημαντικό ερώτημα: πώς οι ιδέες του Jung και της ψυχολογίας άρχισαν να συναντούν τη σύγχρονη Pagan σκέψη και τη Wicca και πότε άρχισε να γίνεται δημοφιλής η ιδέα ότι οι θεότητες μπορούν να προσεγγιστούν ως αρχέτυπες μορφές.