Πώς τα Αρχέτυπα Πέρασαν στη Σύγχρονη Wicca

 

Κεφάλαιο 3 —

Η σχέση ανάμεσα στα αρχέτυπα και στη Wicca δεν ξεκινά από κάποια αρχαία παγανιστική παράδοση.Η έννοια του αρχέτυπου, όπως τη χρησιμοποιούμε σήμερα, προέρχεται κυρίως από την αναλυτική ψυχολογία του Carl Gustav Jung και πέρασε σταδιακά στη σύγχρονη Pagan σκέψη μέσα από βιβλία ψυχολογίας, συγκριτικής μυθολογίας, εσωτερισμού και νεότερης witchcraft.Για αυτό πρέπει από την αρχή να ξεχωρίσουμε την ιστορική Wicca από τις μεταγενέστερες ψυχολογικές ερμηνείες της.Η Wicca αναπτύχθηκε στη Βρετανία κατά τον εικοστό αιώνα και συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον Gerald Gardner, ενώ αργότερα εμφανίστηκαν και άλλες μυητικές παραδόσεις όπως η Alexandrian Wicca.Οι πρώτες αυτές μορφές της Wicca περιλάμβαναν θεότητες, τελετουργίες, μύηση, μαγικό κύκλο, εποχιακές γιορτές και στοιχεία από τη δυτική εσωτερική παράδοση.Η γλώσσα των αρχέτυπων δεν ήταν απαραίτητα ο βασικός τρόπος με τον οποίο όλοι οι πρώτοι Wiccans εξηγούσαν τις θρησκευτικές τους εμπειρίες.
Καθώς όμως η Wicca και το ευρύτερο σύγχρονο Pagan κίνημα αναπτύσσονταν, όλο και περισσότεροι συγγραφείς άρχισαν να χρησιμοποιούν ψυχολογικές έννοιες για να ερμηνεύσουν τελετουργίες, θεότητες και μύθους.Οι ιδέες του Jung αποδείχθηκαν ιδιαίτερα ελκυστικές επειδή πρόσφεραν έναν τρόπο να μιλήσει κάποιος για θεούς και θεές χωρίς να χρειάζεται να αποφασίσει αμέσως αν οι θεότητες είναι αντικειμενικά υπαρκτές οντότητες.Ένας ασκούμενος μπορούσε να πει ότι μια θεότητα λειτουργεί ως αρχέτυπο και ταυτόχρονα να αφήσει ανοιχτό το ερώτημα της κυριολεκτικής θεϊκής ύπαρξης.
Αυτό ήταν σημαντικό για πολλούς ανθρώπους που προέρχονταν από έναν μοντέρνο, επιστημονικό και συχνά περισσότερο κοσμικό κόσμο.Κάποιος μπορεί να δυσκολευόταν να πιστέψει σε θεούς με τον ίδιο τρόπο που πίστευαν άνθρωποι μιας αρχαίας θρησκείας, αλλά μπορούσε να αναγνωρίσει ότι οι θεϊκές μορφές έχουν μεγάλη ψυχολογική δύναμη.Μια θεά της Σελήνης μπορούσε να γίνει για εκείνον εικόνα του μυστηρίου, της αλλαγής, της διαίσθησης και των κύκλων της ζωής.Ένας θεός του δάσους μπορούσε να γίνει εικόνα του άγριου, φυσικού και αδάμαστου μέρους της ανθρώπινης ύπαρξης.Έτσι η αρχέτυπη προσέγγιση δημιούργησε μια γέφυρα ανάμεσα στη θρησκεία, την ψυχολογία και τον σύγχρονο τρόπο σκέψης.
Η επιρροή του Jung δεν πέρασε στη Wicca από έναν μόνο δρόμο.Πέρασε μέσα από πολλά διαφορετικά ρεύματα.Ένας δρόμος ήταν η συγκριτική μυθολογία.Συγγραφείς του εικοστού αιώνα άρχισαν να συγκρίνουν μύθους από διαφορετικούς πολιτισμούς και να αναζητούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα.Ήρωες που περνούν δοκιμασίες, θεότητες που πεθαίνουν και επιστρέφουν, μητρικές θεές, σοφοί γέροντες, σκοτεινοί αντίπαλοι και ταξίδια στον Κάτω Κόσμο άρχισαν να ερμηνεύονται ως παραλλαγές βαθύτερων ανθρώπινων μοτίβων.Αυτή η προσέγγιση επηρέασε όχι μόνο τη θρησκευτική σκέψη αλλά και τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και τη σύγχρονη φαντασία.
Ένας δεύτερος δρόμος ήταν ο εσωτερισμός.Η δυτική εσωτερική παράδοση είχε ήδη χρησιμοποιήσει σύνθετα συστήματα συμβόλων, πλανητών, στοιχείων, αριθμών, χρωμάτων και θεϊκών μορφών.Όταν οι γιουνγκιανές ιδέες έγιναν περισσότερο γνωστές, ορισμένοι αποκρυφιστές και Pagans άρχισαν να βλέπουν αυτά τα σύμβολα όχι μόνο ως μαγικές αντιστοιχίες αλλά και ως ψυχολογικούς χάρτες.Έτσι η Φωτιά μπορούσε να θεωρηθεί ταυτόχρονα στοιχείο της τελετουργίας και εικόνα θέλησης ή μεταμόρφωσης.Το Νερό μπορούσε να χρησιμοποιηθεί τελετουργικά αλλά και να ερμηνευτεί ως σύμβολο συναισθήματος ή ασυνείδητου.
Ένας τρίτος δρόμος ήταν η ανάπτυξη της εκλεκτικής witchcraft.Καθώς η Wicca γινόταν περισσότερο γνωστή έξω από κλειστούς μυητικούς κύκλους, εμφανίστηκαν βιβλία για ανθρώπους που ήθελαν να ασκούνται μόνοι τους.Σε αυτές τις νεότερες μορφές, ιδέες από Wicca, λαϊκή μαγεία, ψυχολογία, New Age, θεοσοφία, φεμινιστική πνευματικότητα και ανατολικές θρησκείες άρχισαν να συνδυάζονται.Εδώ η γλώσσα των αρχέτυπων έγινε ακόμη πιο συνηθισμένη.
Ένας τέταρτος δρόμος ήταν η φεμινιστική πνευματικότητα και ορισμένα Goddess movements.Η εικόνα της Μεγάλης Θεάς, της Θεάς ως Μητέρας, Κόρης και Γηραιάς, καθώς και άλλες γυναικείες θεϊκές μορφές απέκτησαν μεγάλη συμβολική σημασία.Σε ορισμένες ομάδες αυτές οι μορφές θεωρούνταν κυριολεκτικές θεότητες.Σε άλλες θεωρούνταν αρχέτυπα γυναικείας δύναμης και εμπειρίας.Σε άλλες πάλι χρησιμοποιούνταν και με τους δύο τρόπους.
Αυτό μας οδηγεί σε μια κρίσιμη διάκριση.Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε φορά που συναντάμε τη λέξη «Θεά» σε ένα Wiccan κείμενο ο συγγραφέας εννοεί το ίδιο πράγμα.Για έναν συγγραφέα η Θεά μπορεί να είναι προσωπική θεϊκή ύπαρξη.Για άλλον μπορεί να είναι η φύση.Για άλλον μπορεί να είναι η συνολική θηλυκή όψη του θείου.Για άλλον μπορεί να αποτελεί αρχέτυπη εικόνα του συλλογικού ασυνείδητου.Για κάποιον άλλο όλες αυτές οι ερμηνείες μπορούν να είναι ταυτόχρονα αληθινές.
Η ίδια ποικιλία εμφανίζεται και στην ερμηνεία του Κερασφόρου Θεού.Σε ορισμένες Wiccan παραδόσεις αποτελεί πραγματική θεϊκή μορφή που συνδέεται με τη φύση, τα ζώα, το κυνήγι, τη γονιμότητα και τον κύκλο ζωής και θανάτου.Σε μια γιουνγκιανή ανάγνωση μπορεί να γίνει αρχέτυπο του άγριου ανθρώπου, της ενστικτώδους δύναμης, της σεξουαλικότητας, της ζωτικότητας και της σχέσης με τη φύση.Αυτές οι δύο ερμηνείες δεν είναι αναγκαστικά ασύμβατες, αλλά δεν είναι και ταυτόσημες.
Η εξάπλωση της αρχέτυπης σκέψης έφερε και ένα νέο είδος προσωπικής πρακτικής.Ένας άνθρωπος μπορούσε να επιλέξει ένα αρχέτυπο με το οποίο ήθελε να δουλέψει για ένα χρονικό διάστημα.Για παράδειγμα, μπορούσε να μελετήσει το αρχέτυπο του Πολεμιστή αν ήθελε να κατανοήσει το θάρρος, τα προσωπικά όρια και την αποφασιστικότητα.Μπορούσε να εξετάσει το αρχέτυπο της Σοφής Γυναίκας αν ήθελε να καλλιεργήσει υπομονή, ενδοσκόπηση και εμπειρία.Μπορούσε να εξετάσει τη Σκιά αν ήθελε να αναγνωρίσει δύσκολα ή ανεπιθύμητα κομμάτια του εαυτού του.
Αυτή η πρακτική δεν είναι το ίδιο πράγμα με την παραδοσιακή Wiccan μύηση.Δεν πρέπει να συγχέουμε μια σύγχρονη άσκηση προσωπικής ανάπτυξης με τις τελετουργίες μιας μυητικής γραμμής όπως η Gardnerian ή η Alexandrian Wicca.Οι δύο μπορεί να χρησιμοποιούν παρόμοια σύμβολα, αλλά έχουν διαφορετική ιστορική και θρησκευτική λειτουργία.
Η διάκριση αυτή είναι πολύ σημαντική επειδή μεγάλο μέρος του σύγχρονου διαδικτυακού περιεχομένου χρησιμοποιεί τη λέξη Wicca για πρακτικές που στην πραγματικότητα ανήκουν ευρύτερα στην εκλεκτική witchcraft.Ένα βίντεο ή άρθρο μπορεί να μιλά για «Wiccan shadow work», «Wiccan manifestation», «Wiccan archetypes» ή «Wiccan chakra magic», παρότι ο συγκεκριμένος συνδυασμός μπορεί να είναι πολύ νεότερος και να μην αποτελεί μέρος των ιστορικών μυητικών παραδόσεων της Wicca.Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτές οι πρακτικές δεν έχουν αξία για τον άνθρωπο που τις χρησιμοποιεί.Σημαίνει ότι πρέπει να τις ονομάζουμε σωστά.
Η έννοια του αρχέτυπου έγινε επίσης δημοφιλής επειδή προσφέρει μεγάλη ελευθερία.Δεν χρειάζεται κάποιος να περιορίζεται σε μία μόνο μυθολογία.Μπορεί να συγκρίνει διαφορετικές μορφές και να αναζητά κοινά μοτίβα.Για παράδειγμα, μπορεί να εξετάσει θεότητες που συνδέονται με τα σταυροδρόμια, τη νύχτα ή τη μετάβαση και να αναρωτηθεί αν μοιράζονται κάποιες αρχέτυπες λειτουργίες.Αυτή η μέθοδος όμως απαιτεί μεγάλη προσοχή.
Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν διαφορετικές θεότητες μετατρέπονται σε απλά ονόματα πάνω στο ίδιο ψυχολογικό πρότυπο.Αν πούμε ότι όλες οι θεές της Σελήνης είναι απλώς «η ίδια Θεά», μπορεί να χάσουμε την ιστορία, τη γλώσσα, τις τοπικές λατρείες και τις ιδιαίτερες σχέσεις που είχαν αυτές οι θεότητες με τους ανθρώπους των πολιτισμών τους.Η Εκάτη δεν είναι απλώς μία ελληνική εκδοχή μιας παγκόσμιας «Σκοτεινής Θεάς».Η Άρτεμις δεν είναι απλώς «το αρχέτυπο της Κόρης».Η Ίσιδα δεν είναι απλώς «η Μεγάλη Μητέρα».Κάθε θεότητα έχει δικό της ιστορικό και θρησκευτικό πλαίσιο.
Η αρχέτυπη μελέτη μπορεί να γίνει πολύ πιο ενδιαφέρουσα όταν δεν εξαφανίζει αυτές τις διαφορές.Αντί να πούμε ότι δύο θεότητες είναι η ίδια θεότητα, μπορούμε να ρωτήσουμε ποια μοτίβα εμφανίζονται και στις δύο και ποια όχι.Μπορούμε να συγκρίνουμε χωρίς να ταυτίζουμε.Αυτό αποτελεί πολύ πιο ώριμο τρόπο μελέτης.
Η αρχέτυπη προσέγγιση επηρέασε επίσης τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το τελετουργικό δράμα.Σε μια τελετουργία ένα άτομο μπορεί να υποδύεται προσωρινά μια θεϊκή μορφή ή να συμμετέχει σε μια ιστορία θανάτου και αναγέννησης.Μια ψυχολογική ερμηνεία θα μπορούσε να πει ότι η τελετουργία επιτρέπει στον άνθρωπο να βιώσει ένα αρχέτυπο όχι μόνο διανοητικά αλλά μέσα από το σώμα, τη φωνή, το συναίσθημα και τη φαντασία.
Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να διαβάζουμε απλώς για ένα αρχέτυπο σε ένα βιβλίο.Η τελετουργία μπορεί να χρησιμοποιήσει σκοτάδι, μουσική, θυμίαμα, επαναλαμβανόμενα λόγια, κίνηση και συμβολικά αντικείμενα ώστε να δημιουργήσει μια έντονη κατάσταση προσοχής.Έτσι ένα αρχέτυπο μπορεί να γίνει βιωμένη εμπειρία και όχι απλώς διανοητική έννοια.
Ένα παράδειγμα είναι το μοτίβο της μετάβασης από το σκοτάδι στο φως.Σε μια απλή ψυχολογική ανάγνωση μπορεί να συμβολίζει τη μετάβαση από άγνοια σε γνώση.Σε μια τελετουργία μπορεί να βιωθεί πραγματικά, όταν ο συμμετέχων βρίσκεται αρχικά σε σκοτεινό χώρο και στη συνέχεια αντικρίζει ξαφνικά φως.Η σωματική εμπειρία μπορεί να δημιουργήσει πολύ ισχυρότερη εντύπωση από μια απλή περιγραφή.
Τα αρχέτυπα συνδέθηκαν επίσης με τη μαγική οπτικοποίηση.Ένας ασκούμενος μπορεί να φανταστεί ότι εισέρχεται σε δάσος, συναντά μια συμβολική μορφή ή ταξιδεύει μέσα σε έναν φανταστικό χώρο.Μια γιουνγκιανή προσέγγιση θα μπορούσε να δει τέτοιες εικόνες ως προϊόντα της ψυχής και ως τρόπους επικοινωνίας με ασυνείδητο υλικό.Μια θρησκευτική προσέγγιση μπορεί να τις θεωρήσει πνευματική συνάντηση.Οι δύο ερμηνείες μπορεί να μοιάζουν στην πρακτική αλλά διαφέρουν στη θεωρία.
Στη σύγχρονη Pagan σκέψη συναντάμε συχνά την ιδέα ότι «όλοι οι θεοί είναι ένας Θεός και όλες οι θεές μία Θεά».Αυτή η φράση έχει χρησιμοποιηθεί σε διάφορες νεότερες εσωτερικές και Wiccan συζητήσεις για να εκφράσει την ιδέα ότι οι διαφορετικές θεότητες αποτελούν εκφράσεις βαθύτερων θεϊκών αρχών.Μια αρχέτυπη ερμηνεία μπορεί να προχωρήσει ακόμη περισσότερο και να πει ότι οι διαφορετικές θεότητες αποτελούν διαφορετικές πολιτισμικές εκφράσεις κοινών αρχέτυπων.
Δεν αποδέχονται όμως όλοι οι σύγχρονοι Pagans αυτή την ιδέα.Ένας αυστηρός πολυθεϊστής μπορεί να τη θεωρήσει προβληματική επειδή μετατρέπει διαφορετικές θεότητες σε προσωπεία μιας ενιαίας δύναμης.Για έναν πολυθεϊστή η Αθηνά, η Εκάτη, ο Απόλλων και ο Ερμής μπορούν να είναι ξεχωριστές θεϊκές υπάρξεις και όχι απλώς ψυχολογικές εκφράσεις μιας βαθύτερης μονάδας.
Αυτό μας δείχνει ότι η λέξη «αρχέτυπο» μπορεί να χρησιμοποιείται με διαφορετικό τρόπο από διαφορετικούς ανθρώπους.Για έναν Jungian μπορεί να είναι ψυχική δομή.Για έναν Wiccan μπορεί να είναι τρόπος κατανόησης μιας θεότητας.Για έναν συγγραφέα αυτοβοήθειας μπορεί να είναι ένας τύπος προσωπικότητας.Για έναν μυθολόγο μπορεί να είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο ιστορίας.Αυτές οι χρήσεις δεν είναι ταυτόσημες.
Όταν λοιπόν συναντάμε τη φράση «αρχέτυπο της Μάγισσας» πρέπει να ρωτήσουμε τι ακριβώς εννοεί ο συγγραφέας.Μιλά για γιουνγκιανή ψυχολογία;Μιλά για πολιτισμικό σύμβολο;Μιλά για έναν προσωπικό ρόλο;Μιλά για μια θεότητα;Μιλά για σύγχρονη μαγική πρακτική;Η σωστή ερώτηση πολλές φορές είναι πιο σημαντική από μια γρήγορη απάντηση.
Η αρχέτυπη προσέγγιση είχε μεγάλη επιρροή επειδή έκανε τη Wiccan και Pagan συμβολική γλώσσα πιο εύκολη για ανθρώπους που ενδιαφέρονταν για ψυχολογία.Ένας άνθρωπος που δεν ήταν βέβαιος αν πίστευε σε κυριολεκτικές θεότητες μπορούσε παρ' όλα αυτά να συμμετέχει σε μια τελετουργία και να θεωρεί ότι εργάζεται με ισχυρά σύμβολα του ανθρώπινου ψυχισμού.
Από την άλλη πλευρά, ένας θρησκευόμενος Wiccan μπορούσε να χρησιμοποιεί την αρχέτυπη θεωρία χωρίς να εγκαταλείψει την πίστη του.Μπορούσε να πιστεύει ότι μια θεότητα υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο και ταυτόχρονα ότι η ανθρώπινη ψυχή διαθέτει αρχέτυπες δομές μέσω των οποίων αντιλαμβάνεται και βιώνει το θείο.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της συνάντησης του Jung με τη Wicca.Η αρχέτυπη θεωρία δεν χρειάζεται υποχρεωτικά να χρησιμοποιηθεί για να μειώσει τη θρησκεία σε ψυχολογία.Μπορεί αντίθετα να χρησιμοποιηθεί ως ένα επιπλέον επίπεδο κατανόησης.Μια τελετουργία μπορεί να έχει ιστορικό επίπεδο, θρησκευτικό επίπεδο, κοινωνικό επίπεδο, ψυχολογικό επίπεδο και προσωπικό επίπεδο ταυτόχρονα.
Όσο προχωράμε στη μελέτη μας θα χρησιμοποιούμε αυτή την πολυεπίπεδη προσέγγιση.Δεν θα ρωτάμε μόνο «τι συμβολίζει αυτή η θεότητα;».Θα ρωτάμε επίσης από ποιον πολιτισμό προέρχεται, πώς λατρευόταν ιστορικά, πώς χρησιμοποιείται στη Wicca, πώς ερμηνεύεται ψυχολογικά και πώς μπορεί να βιώνεται προσωπικά από διαφορετικούς ασκούμενους.
Έτσι αποφεύγουμε δύο αντίθετα λάθη.Το πρώτο λάθος είναι να πιστεύουμε ότι κάθε μύθος είναι μόνο ψυχολογία.Το δεύτερο είναι να πιστεύουμε ότι η ψυχολογική ερμηνεία δεν έχει τίποτα να μας προσφέρει.Η πιο προχωρημένη μελέτη αναγνωρίζει ότι διαφορετικά επίπεδα ερμηνείας μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς να καταργούν το ένα το άλλο.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε το πιο δύσκολο θεολογικό ερώτημα μέχρι τώρα: όταν ένας Wiccan μιλά για Θεά, Θεό ή κάποια συγκεκριμένη θεότητα, μιλά για πραγματική θεϊκή ύπαρξη, για αρχέτυπο της ανθρώπινης ψυχής ή για κάτι που μπορεί να είναι ταυτόχρονα και τα δύο;Θα γνωρίσουμε τις βασικές Wiccan και Pagan αντιλήψεις περί θεότητας και θα καταλάβουμε γιατί η απάντηση διαφέρει τόσο πολύ από παράδοση σε παράδοση και από άνθρωπο σε άνθρωπο.