5 Το Αρχέτυπο της Μεγάλης Θεάς

 

Κεφάλαιο 5 — 

Η Μεγάλη Θεά είναι μία από τις πιο ισχυρές και αναγνωρίσιμες μορφές στη σύγχρονη Wicca και στο ευρύτερο Pagan κίνημα.Για πολλούς ανθρώπους συμβολίζει τη φύση, τη Γη, τη γονιμότητα, τη γέννηση, τη δημιουργία, τη Σελήνη, τον θάνατο και την αναγέννηση.Για άλλους δεν είναι απλώς σύμβολο αλλά πραγματική θεϊκή παρουσία.Για άλλους πάλι αποτελεί μια αρχέτυπη εικόνα που συγκεντρώνει πολλές διαφορετικές ανθρώπινες εμπειρίες γύρω από τη ζωή, τη μητρότητα, τη φύση, την προστασία, το μυστήριο και τη μεταμόρφωση.Αυτό σημαίνει ότι όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «Μεγάλη Θεά» πρέπει πάντοτε να εξηγούμε τι ακριβώς εννοούμε.
Η ιδέα μιας μεγάλης παγκόσμιας Θεάς δεν πρέπει να συγχέεται με την ιστορική ύπαρξη μιας ενιαίας θεότητας που λατρευόταν με τον ίδιο τρόπο από όλους τους αρχαίους λαούς.Οι αρχαίες θρησκείες διέθεταν πολλές διαφορετικές θεές με διαφορετικά ονόματα, λειτουργίες, ιερά, μύθους και τελετουργίες.Η Ίσιδα στην Αίγυπτο δεν ήταν απλώς μία άλλη ονομασία της Αθηνάς.Η Αθηνά δεν ήταν η ίδια θεότητα με την Άρτεμη.Η Δήμητρα δεν ήταν απλώς μια ελληνική εκδοχή μιας παγκόσμιας «Μητέρας Θεάς».Αν και μπορούμε να εντοπίσουμε κοινά θέματα ανάμεσα σε διαφορετικές θεότητες, δεν πρέπει να διαγράφουμε τις ιστορικές και πολιτισμικές τους διαφορές.
Στη σύγχρονη Wicca όμως η έννοια της Θεάς απέκτησε ιδιαίτερα κεντρική θέση.Σε αρκετές Wiccan αντιλήψεις η Θεά εμφανίζεται μαζί με τον Θεό ως μία από τις δύο μεγάλες θεϊκές αρχές.Η Θεά μπορεί να συνδέεται με τη Σελήνη, τη Γη και τους κύκλους της ζωής, ενώ ο Θεός μπορεί να συνδέεται με τον Ήλιο, τα δάση, τα ζώα και τους εποχικούς κύκλους.Αυτή είναι μια γενική περιγραφή και δεν ισχύει με ακριβώς τον ίδιο τρόπο σε όλες τις Wiccan παραδόσεις.
Αρχέτυπα, η Μεγάλη Θεά μπορεί να θεωρηθεί εικόνα της δύναμης που γεννά, συντηρεί, μεταμορφώνει και τελικά επαναφέρει τη ζωή μέσα στον μεγάλο κύκλο της φύσης.Δεν περιορίζεται επομένως μόνο στη μητρότητα.Μπορεί να περιλαμβάνει την αρχή της ζωής, την ανάπτυξη, την ωριμότητα, την παρακμή, τον θάνατο και την επανεμφάνιση της ζωής.
Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά σημεία στη μελέτη της Μεγάλης Θεάς.Στη σύγχρονη δημοφιλή κουλτούρα παρουσιάζεται συχνά μόνο ως γλυκιά, προστατευτική και τρυφερή μητρική μορφή.Η αρχέτυπη εικόνα όμως είναι πολύ βαθύτερη.Η φύση γεννά αλλά και καταστρέφει.Η Γη δίνει τροφή αλλά μπορεί επίσης να φέρει σεισμούς, καταιγίδες, ξηρασία και θάνατο.Ο χειμώνας ακολουθεί το καλοκαίρι και η φθορά ακολουθεί την ανάπτυξη.Έτσι η Μεγάλη Θεά μπορεί να περιλαμβάνει τόσο τη δημιουργία όσο και την καταστροφή.
Από γιουνγκιανή άποψη αυτό θυμίζει το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας.Η Μεγάλη Μητέρα μπορεί να εμφανίζεται με θετικές και αρνητικές όψεις.Η θετική πλευρά σχετίζεται με προστασία, τροφή, γονιμότητα, καταφύγιο και ζωή.Η σκοτεινή πλευρά μπορεί να σχετίζεται με έλεγχο, κατάποση, φόβο, θάνατο ή επιστροφή στο σκοτάδι.Αυτές οι δύο πλευρές δεν αποτελούν δύο εντελώς διαφορετικά αρχέτυπα αλλά μπορούν να θεωρηθούν διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας βαθιάς ανθρώπινης εμπειρίας.
Μπορούμε να το δούμε μέσα από τη φύση.Ένας σπόρος θάβεται μέσα στο χώμα.Το χώμα είναι σκοτεινό και κλειστό, αλλά από εκεί ξεκινά η ανάπτυξη.Ένα φυτό βγαίνει στην επιφάνεια, μεγαλώνει, ανθίζει, δημιουργεί καρπούς και κάποτε πεθαίνει.Οι σπόροι του επιστρέφουν ξανά στη γη και ο κύκλος αρχίζει από την αρχή.Για έναν άνθρωπο που σκέφτεται αρχέτυπα, αυτή η διαδικασία μπορεί να λειτουργήσει ως εικόνα γέννησης, θανάτου και αναγέννησης.
Στη Wiccan σκέψη παρόμοιοι κύκλοι μπορούν να παρατηρηθούν στη Σελήνη.Η Σελήνη μεγαλώνει, γίνεται πανσέληνος, μειώνεται και φτάνει στη σκοτεινή της φάση πριν αρχίσει ξανά ένας νέος κύκλος.Αυτή η κίνηση έχει χρησιμοποιηθεί συμβολικά για να εκφράσει ανάπτυξη, πληρότητα, αποδέσμευση, τέλος και νέα αρχή.
Εδώ πρέπει να είμαστε ακριβείς.Η σύνδεση της Σελήνης με συγκεκριμένες γυναικείες φάσεις και αρχέτυπα είναι κυρίως νεότερη συμβολική ανάπτυξη και δεν αποτελεί έναν μοναδικό αρχαίο παγκόσμιο κανόνα.Διαφορετικοί πολιτισμοί είχαν πολύ διαφορετικές σεληνιακές θεότητες και δεν ήταν όλες γυναικείες.Για αυτό δεν πρέπει να παρουσιάζουμε σύγχρονες Wiccan αντιστοιχίες σαν να αποτελούσαν μία ενιαία αρχαία θρησκευτική παράδοση.
Η εικόνα της Θεάς ως Γης είναι επίσης πολύ ισχυρή.Η Γη μας στηρίζει, μας τρέφει και περιέχει τους φυσικούς κύκλους από τους οποίους εξαρτάται η ζωή.Για αυτό σε πολλές σύγχρονες Pagan μορφές πνευματικότητας η Γη μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ιερή.Η έννοια αυτή μπορεί να έχει θρησκευτικό χαρακτήρα, αλλά μπορεί επίσης να λειτουργεί ψυχολογικά ως υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δεν είναι αποκομμένος από το φυσικό περιβάλλον.
Το αρχέτυπο της Μεγάλης Θεάς μπορεί επίσης να εμφανίζεται ως ουράνια μορφή.Σε αυτή την εικόνα η Θεά δεν συνδέεται μόνο με τη Γη αλλά και με τα άστρα, τον ουρανό, τη νύχτα και το απέραντο σύμπαν.Το σώμα της μπορεί συμβολικά να ταυτιστεί με τον ίδιο τον κόσμο.Αυτό δημιουργεί μια κοσμική εικόνα στην οποία κάθε ζωντανό ον βρίσκεται μέσα σε μία μεγαλύτερη ιερή πραγματικότητα.
Η Μεγάλη Θεά μπορεί επίσης να συμβολίζει το μυστήριο.Δεν είναι μόνο η δύναμη που μπορούμε να κατανοήσουμε.Μπορεί να αντιπροσωπεύει το άγνωστο μέρος της ζωής που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.Η νύχτα, η Σελήνη, ο ωκεανός, τα βάθη της Γης και οι σπηλιές είναι εικόνες που μπορούν να συνδέονται με αυτή τη διάσταση.
Η σπηλιά αποτελεί ιδιαίτερα ισχυρό σύμβολο.Είναι χώρος σκοτεινός και εσωτερικός.Μπορεί να θυμίζει μήτρα, τάφο ή τόπο μύησης.Έτσι μπορεί να συμβολίζει ταυτόχρονα αρχή και τέλος.Κάποιος μπαίνει στο σκοτάδι, παραμένει εκεί για λίγο και επιστρέφει διαφορετικός.Σε αρχέτυπη γλώσσα αυτή η διαδικασία μπορεί να εκφράζει ψυχολογική μεταμόρφωση.
Παρόμοια λειτουργία μπορεί να έχει το νερό.Ο ωκεανός, η λίμνη και το βαθύ νερό έχουν συνδεθεί συχνά στη γιουνγκιανή σκέψη με το ασυνείδητο.Το νερό δεν έχει σταθερό σχήμα και μπορεί να είναι ήρεμο ή καταστροφικό.Μπορεί να καθαρίζει, να δίνει ζωή αλλά και να πνίγει.Ακριβώς αυτή η διπλή φύση το κάνει ισχυρό συμβολικό μέσο.
Στη Wiccan τελετουργική γλώσσα η Θεά μπορεί να εμφανίζεται μέσα από τη Σελήνη, ένα κύπελλο, το νερό, τη Γη ή άλλες μορφές, ανάλογα με την παράδοση και το συγκεκριμένο τελετουργικό πλαίσιο.Δεν υπάρχει όμως ένα μοναδικό σύστημα που να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο παντού.
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό θέμα είναι η σχέση ανάμεσα στη Μεγάλη Θεά και στην προσωπική θεϊκή εμπειρία.Ένας άνθρωπος μπορεί να αντιλαμβάνεται τη Θεά ως αφηρημένη κοσμική δύναμη.Κάποιος άλλος μπορεί να τη βιώνει σαν προσωπική παρουσία με την οποία μπορεί να προσευχηθεί ή να δημιουργήσει σχέση.Κάποιος τρίτος μπορεί να χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη ιστορική θεότητα μέσα στο προσωπικό του Wiccan πλαίσιο.
Αυτές οι προσεγγίσεις δεν πρέπει να συγχέονται.Αν κάποιος προσεύχεται στην Εκάτη, δεν σημαίνει αυτόματα ότι πιστεύει πως η Εκάτη είναι απλώς ένα πρόσωπο της Wiccan Μεγάλης Θεάς.Αν κάποιος λατρεύει τη Δήμητρα, μπορεί να τη θεωρεί ξεχωριστή ελληνική θεότητα.Ένας άλλος Wiccan μπορεί να θεωρεί ότι οι συγκεκριμένες θεότητες είναι μορφές μιας βαθύτερης Θεάς.Οι δύο στάσεις είναι διαφορετικές θεολογικές επιλογές.
Η αρχέτυπη προσέγγιση δημιουργεί ακόμα μια πιθανότητα.Ένας άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη θεά ως συμβολική πύλη προς ένα βαθύτερο αρχέτυπο.Για παράδειγμα, ένας μύθος που σχετίζεται με απώλεια και επιστροφή μπορεί να ενεργοποιεί προσωπικά θέματα πένθους, αλλαγής και αναγέννησης.Η θεότητα όμως δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά σε αυτή την προσωπική χρήση.
Η Μεγάλη Θεά μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως αρχέτυπο δημιουργικότητας.Η δημιουργία ενός έργου τέχνης, ενός βιβλίου, μιας ιδέας ή μιας νέας κατεύθυνσης στη ζωή μπορεί να βιωθεί συμβολικά σαν γέννηση.Η περίοδος πριν εμφανιστεί η δημιουργία μπορεί να μοιάζει με εγκυμοσύνη, κατά την οποία κάτι αναπτύσσεται ακόμη αόρατα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημιουργικότητα είναι αποκλειστικά γυναικεία ποιότητα.Ένα από τα λάθη που πρέπει να αποφεύγουμε είναι να περιορίζουμε τα αρχέτυπα σε βιολογικούς ρόλους.Κάθε άνθρωπος μπορεί να βιώσει δημιουργία, φροντίδα, απώλεια, αναγέννηση και μεταμόρφωση.
Το αρχέτυπο της Μεγάλης Θεάς επομένως δεν ανήκει αποκλειστικά στις γυναίκες.Ένας άνδρας, μια γυναίκα ή οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει μέσα του τις αρχέτυπες ποιότητες της φροντίδας, της δημιουργίας και της σχέσης με τη φύση.
Το ίδιο ισχύει για τη μητρότητα ως σύμβολο.Όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «Μητέρα» αρχέτυπα, δεν μιλάμε μόνο για κάποιον που έχει γεννήσει παιδί.Η μητρική λειτουργία μπορεί να σημαίνει φροντίδα, προστασία και ανάπτυξη κάποιου πράγματος.Μπορεί να αφορά μια ιδέα, μια κοινότητα, ένα έργο ή μια σχέση.
Η σκοτεινή πλευρά της Μεγάλης Θεάς είναι εξίσου σημαντική.Η φύση δεν προστατεύει πάντοτε.Μια καταιγίδα μπορεί να καταστρέψει.Η θάλασσα μπορεί να πνίξει.Η Γη μπορεί να ανοίξει.Ο χρόνος γερνά κάθε ζωντανό οργανισμό.Η αρχέτυπη Μεγάλη Θεά μπορεί επομένως να συμβολίζει και τη δύναμη που επιστρέφει όλα τα πράγματα στο σκοτάδι από το οποίο προήλθαν.
Σε αυτή τη διάσταση η Θεά μπορεί να συνδέεται με θάνατο, γήρας, τέλος κύκλων και επιστροφή στη Γη.Αυτό δεν την κάνει «κακή».Ο θάνατος αποτελεί μέρος του φυσικού κύκλου.Στη φύση το νεκρό υλικό γίνεται τροφή για νέα ζωή.Έτσι η σκοτεινή όψη μπορεί να θεωρηθεί μεταμορφωτική και όχι απλώς καταστροφική.
Αυτό είναι ένα σημαντικό μάθημα για την αρχέτυπη σκέψη.Οι ισχυρές μορφές δεν είναι πάντα άνετες.Μια πραγματική διαδικασία αλλαγής μπορεί να απαιτεί να εγκαταλείψουμε κάτι παλιό.Μπορεί να πρέπει να τελειώσει μια συνήθεια, ένας ρόλος ή ένας τρόπος σκέψης πριν δημιουργηθεί κάτι νέο.
Η Μεγάλη Θεά μπορεί επίσης να σχετίζεται με την ιδέα του κύκλου αντί της ευθείας γραμμής.Η σύγχρονη κοινωνία συχνά σκέφτεται τη ζωή σαν συνεχή πρόοδο προς τα εμπρός.Η φύση όμως λειτουργεί μέσα από κύκλους.Η μέρα γίνεται νύχτα και ξανά μέρα.Οι εποχές επαναλαμβάνονται.Τα φυτά γεννιούνται, πεθαίνουν και επιστρέφουν μέσα από νέους σπόρους.
Ο κύκλος λοιπόν γίνεται μία από τις σημαντικότερες εικόνες της Θεάς.Δεν σημαίνει ότι όλα επαναλαμβάνονται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.Ένας κύκλος μπορεί να μοιάζει περισσότερο με σπείρα.Επιστρέφουμε σε παρόμοια θέματα αλλά όχι ως οι ίδιοι άνθρωποι που ήμασταν πριν.
Η σπείρα είναι για αυτό ένα ισχυρό σύμβολο μεταμόρφωσης.Μπορεί να εκφράζει κίνηση προς τα μέσα και προς τα έξω, κάθοδο και επιστροφή, επανάληψη και αλλαγή.Σε σύγχρονες Pagan πρακτικές χρησιμοποιείται συχνά ως εικόνα της ζωής και των φυσικών κύκλων.
Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι η τριπλή μορφή της Θεάς.Στη σύγχρονη Wiccan και Pagan σκέψη συναντάμε συχνά την Κόρη, τη Μητέρα και τη Γηραιά ως τρεις όψεις της Θεάς.Αυτή η τριάδα συνδέεται συχνά με τις φάσεις της Σελήνης και με διαφορετικά στάδια ζωής.Είναι μία από τις πιο γνωστές εικόνες της σύγχρονης witchcraft.
Πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι η συγκεκριμένη τριάδα δεν αποτελεί μια παγκόσμια αρχαία δομή που συναντάται αυτούσια σε όλες τις παγανιστικές θρησκείες.Η δημοτικότητά της στη σημερινή μορφή της συνδέεται κυρίως με τη σύγχρονη Pagan και Wiccan ανάπτυξη.Αυτό δεν μειώνει τη συμβολική της αξία, αλλά μας βοηθά να είμαστε ιστορικά ακριβείς.
Η Κόρη μπορεί να συμβολίζει αρχή, δυνατότητα και ανακάλυψη.Η Μητέρα μπορεί να συμβολίζει δημιουργία, πληρότητα και φροντίδα.Η Γηραιά μπορεί να συμβολίζει σοφία, τέλος, μεταμόρφωση και γνώση που αποκτάται μέσα από εμπειρία.Αυτή είναι μια συμβολική ανάγνωση και όχι υποχρεωτικό μοντέλο ανθρώπινης ζωής.
Η τριπλή Θεά θα μας απασχολήσει περισσότερο στο επόμενο κεφάλαιο.Θα εξετάσουμε εκεί πώς δημιουργήθηκε η γνωστή μορφή Κόρη–Μητέρα–Γηραιά, πώς χρησιμοποιείται σήμερα στη Wicca και γιατί χρειάζεται προσοχή όταν παρουσιάζεται ως ιστορικά αρχαίο και καθολικό σύστημα.
Πριν φτάσουμε εκεί όμως πρέπει να κρατήσουμε το σημαντικότερο μάθημα αυτού του κεφαλαίου.Η Μεγάλη Θεά μπορεί να μελετηθεί σε πολλά διαφορετικά επίπεδα.Ως Wiccan θεότητα μπορεί να αποτελεί αντικείμενο πραγματικής λατρείας.Ως αρχέτυπο μπορεί να εκφράζει δημιουργία, φύση, προστασία, θάνατο και αναγέννηση.Ως πολιτισμικό σύμβολο μπορεί να εκφράζει την αναζήτηση μιας ισχυρής θηλυκής εικόνας του θείου.Ως προσωπική εικόνα μπορεί να βοηθά έναν άνθρωπο να εξερευνήσει τη σχέση του με τη φροντίδα, τη φύση, τον χρόνο και την αλλαγή.
Καμία από αυτές τις ερμηνείες δεν πρέπει να παρουσιάζεται αυτόματα ως η μοναδική σωστή.Η μεγαλύτερη αξία της μελέτης βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά μας να κρατάμε διαφορετικά επίπεδα μαζί χωρίς να τα μπερδεύουμε.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα μελετήσουμε αναλυτικά την Τριπλή Θεά και τις τρεις γνωστές μορφές της: την Κόρη, τη Μητέρα και τη Γηραιά.Θα εξετάσουμε τις αρχέτυπες σημασίες τους, τη σχέση τους με τη Σελήνη και τον κύκλο της ζωής, αλλά και τις ιστορικές παρεξηγήσεις που δημιουργούνται όταν το σύγχρονο αυτό μοντέλο παρουσιάζεται σαν να ήταν μία παγκόσμια αρχαία παράδοση.