Margaret Murray και Wicca: Η θεωρία της αρχαίας θρησκείας των μαγισσών και γιατί απορρίφθηκε

 

Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, χιλιάδες αναγνώστες πίστεψαν ότι οι άνθρωποι που κατηγορήθηκαν για μαγεία στην Ευρώπη ήταν στην πραγματικότητα μέλη μιας οργανωμένης, μυστικής παγανιστικής θρησκείας.

Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η υποτιθέμενη θρησκεία είχε επιβιώσει κρυφά επί αιώνες, τιμούσε έναν Κερασφόρο Θεό, πραγματοποιούσε εποχιακές τελετές και οργανωνόταν σε μικρές ομάδες μαγισσών.

Η θεωρία έγινε γνωστή κυρίως μέσα από το έργο της Βρετανίδας αιγυπτιολόγου και λαογράφου Margaret Alice Murray. Επηρέασε συγγραφείς, καλλιτέχνες, αποκρυφιστές και, κυρίως, τον Gerald Gardner κατά τη διαμόρφωση της σύγχρονης Wicca.

Σήμερα η θεωρία της δεν γίνεται αποδεκτή από τους ιστορικούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Murray δεν υπήρξε σημαντική επιστήμονας σε άλλους τομείς ή ότι η επιρροή της στη Wicca πρέπει να αγνοηθεί. Σημαίνει ότι πρέπει να διακρίνουμε την ιστορική έρευνα από τον θρησκευτικό μύθο και τη δημιουργική έμπνευση.

Ποια ήταν η Margaret Murray;

Η Margaret Alice Murray γεννήθηκε στις 13 Ιουλίου 1863 στην Καλκούτα της τότε βρετανικής Ινδίας. Η οικογένειά της ήταν βρετανικής καταγωγής και η εκπαίδευσή της πραγματοποιήθηκε κυρίως ιδιωτικά.

Σε ηλικία περίπου τριάντα ετών άρχισε να σπουδάζει αιγυπτιολογία στο University College London, γνωστό ως UCL, υπό την καθοδήγηση του σημαντικού αρχαιολόγου Flinders Petrie.

Η Murray ανέπτυξε αξιόλογη σταδιοδρομία σε μια εποχή κατά την οποία οι γυναίκες αντιμετώπιζαν σοβαρά εμπόδια στον ακαδημαϊκό χώρο. Το 1899 έγινε η πρώτη γυναίκα που διορίστηκε λέκτορας αρχαιολογίας στη Βρετανία.

Δίδαξε αιγυπτιακή γλώσσα, ιστορία και θρησκεία, ενώ συμμετείχε σε ανασκαφές και αρχαιολογική έρευνα στην Αίγυπτο, τη Μάλτα, τη Μινόρκα, την Παλαιστίνη και την Πέτρα.

Η Murray ήταν επίσης ενεργή υποστηρίκτρια του κινήματος για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Συμμετείχε στη Women’s Social and Political Union και αγωνίστηκε για την ισότιμη θέση των γυναικών στην εκπαίδευση και την κοινωνία.

Η έρευνα του UCL την περιγράφει ως πρωτοπόρο αιγυπτιολόγο, φεμινίστρια και πρώτη γυναίκα λέκτορα αρχαιολογίας στη Βρετανία. UCL – Margaret Murray: Pioneer Egyptologist

Από την αιγυπτιολογία στη μελέτη της μαγείας

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Murray δεν μπορούσε να συνεχίσει την αρχαιολογική εργασία της στην Αίγυπτο. Άρχισε έτσι να μελετά τις ευρωπαϊκές δίκες μαγισσών και τη λαογραφία.

Το 1917 δημοσίευσε ένα πρώτο άρθρο στο περιοδικό Folklore, στο οποίο παρουσίασε τη βασική της ιδέα: οι άνθρωποι που δικάστηκαν ως μάγισσες δεν ήταν απλώς αθώα θύματα κατηγοριών ούτε μεμονωμένοι λαϊκοί μάγοι. Ήταν, κατά την άποψή της, μέλη μιας οργανωμένης και πανάρχαιας θρησκείας.

Η θεωρία της αναπτύχθηκε πληρέστερα σε τρία βασικά βιβλία:

• The Witch-Cult in Western Europe – 1921,

• The God of the Witches – αρχές της δεκαετίας του 1930,

• The Divine King in England – 1954.

Το πρώτο έργο παρουσιάστηκε ως ανθρωπολογική μελέτη. Το δεύτερο απευθυνόταν περισσότερο στο ευρύ κοινό και έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη μορφή του Κερασφόρου Θεού. Το τρίτο επιχείρησε να συνδέσει την υποτιθέμενη θρησκεία των μαγισσών με την ιερή βασιλεία και τη θυσία του ηγεμόνα.

Τι ακριβώς υποστήριζε η Murray;

Η θεωρία της Murray έγινε γνωστή ως witch-cult hypothesis, δηλαδή «υπόθεση της λατρείας των μαγισσών».

Η βασική της θέση ήταν ότι πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού υπήρχε στην Ευρώπη μία οργανωμένη θρησκεία της φύσης και της γονιμότητας. Η θρησκεία αυτή δεν εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά μετά τον εκχριστιανισμό, αλλά συνέχισε να ασκείται κρυφά.

Σύμφωνα με τη Murray:

• οι μάγισσες αποτελούσαν μέλη της παλαιάς θρησκείας,

• ο Διάβολος των δικαστικών μαρτυριών ήταν στην πραγματικότητα ένας παγανιστικός Κερασφόρος Θεός,

• οι συγκεντρώσεις των μαγισσών ήταν πραγματικές θρησκευτικές τελετές,

• οι ομάδες οργανώνονταν συχνά σε covens δεκατριών ατόμων,

• οι τελετές σχετίζονταν με τη γονιμότητα, τις εποχές και τη φύση,

• ορισμένοι ιστορικοί ηγεμόνες συμμετείχαν στην ίδια θρησκευτική παράδοση,

• οι διώξεις των μαγισσών αποτελούσαν προσπάθεια του Χριστιανισμού να καταστρέψει την παλαιά θρησκεία.

Η Murray ονόμασε μερικές φορές αυτή την παράδοση «Dianic cult» ή «Old Religion». Δεν πρέπει να συγχέεται με τη μεταγενέστερη Dianic Wicca, η οποία εμφανίστηκε τον 20ό αιώνα και έχει διαφορετική ιστορία.

Ο Κερασφόρος Θεός

Ένα από τα πιο επιδραστικά σημεία της θεωρίας ήταν η ερμηνεία του «Διαβόλου» των ανακρίσεων ως παγανιστικού θεού.

Η Murray υποστήριξε ότι οι ανακριτές και οι εκκλησιαστικές αρχές παρουσίαζαν σκόπιμα μια παλαιότερη θεότητα ως τον χριστιανικό Διάβολο. Οι περιγραφές μιας κερασφόρας μορφής, ενός άνδρα με ζωικό προσωπείο ή μιας μαυροντυμένης τελετουργικής προσωπικότητας θεωρήθηκαν από εκείνη διαφορετικές εμφανίσεις του ίδιου θεού.

Συνέδεσε αυτή τη μορφή με:

• τον αρχαιοελληνικό Πάνα,

• τον κελτικό Cernunnos,

• θεότητες της άγριας φύσης,

• μορφές που σχετίζονταν με τα ζώα και τη γονιμότητα,

• τον συμβολικό κύκλο ζωής, θανάτου και αναγέννησης.

Η ιδέα επηρέασε σημαντικά τον Wiccan Κερασφόρο Θεό. Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί ότι οι διαφορετικές κερασφόρες θεότητες της Ευρώπης αποτελούσαν εκφράσεις μιας μοναδικής θεότητας ή μιας ενιαίας μυστικής θρησκείας.

Ο Πάνας, ο Cernunnos και άλλες μορφές προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς, εποχές και θρησκευτικά περιβάλλοντα. Η ομοιότητα των κεράτων δεν αρκεί για να αποδείξει κοινή οργανωμένη λατρεία.

Τα covens των δεκατριών ατόμων

Η Murray πίστευε ότι οι μάγισσες οργανώνονταν σε ομάδες δεκατριών μελών. Η ιδέα αυτή έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής στη λογοτεχνία και στον αποκρυφισμό.

Οι δικαστικές πηγές, όμως, δεν δείχνουν ένα σταθερό πανευρωπαϊκό σύστημα. Ο αριθμός δεκατρία δεν εμφανίζεται με συνέπεια σε όλες τις περιοχές ή σε όλες τις δίκες.

Η Murray επέλεξε συγκεκριμένες καταθέσεις και προσπάθησε να τις προσαρμόσει σε αυτό το μοντέλο. Όταν μια αναφορά περιλάμβανε διαφορετικό αριθμό προσώπων, μπορούσε να θεωρήσει ότι ορισμένα μέλη απουσίαζαν ή ότι η πηγή ήταν ελλιπής.

Έτσι η θεωρία γινόταν δύσκολο να διαψευστεί: κάθε απόκλιση παρουσιαζόταν ως κρυμμένο ή χαμένο μέρος του ίδιου συστήματος.

Στη σύγχρονη Wicca ένας coven δεν χρειάζεται να αποτελείται από δεκατρία άτομα. Πολλές ομάδες είναι μικρότερες, ενώ ο αριθμός εξαρτάται από την παράδοση, τον διαθέσιμο χώρο και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Τα Sabbats στη θεωρία της Murray

Η Murray πίστευε ότι η υποτιθέμενη παγανιστική θρησκεία πραγματοποιούσε μεγάλες εποχιακές συγκεντρώσεις. Συνέδεσε ιδιαίτερα τις μαρτυρίες για «Σάββατα μαγισσών» με τις αλλαγές των εποχών και τις τελετές γονιμότητας.

Η σύγχρονη Wicca διαθέτει οκτώ Sabbats:

• Samhain,

• Yule,

• Imbolc,

• Ostara,

• Beltane,

• Litha,

• Lughnasadh,

• Mabon.

Η τελική μορφή αυτού του οκταπλού Τροχού του Έτους δεν προέρχεται αυτούσια από τη Murray ούτε αποδεικνύεται ως ενιαίο αρχαίο ευρωπαϊκό ημερολόγιο. Δημιουργήθηκε σταδιακά μέσα από τον συνδυασμό Wiccan, κελτικών, βρετανικών, γερμανικών και νεότερων παγανιστικών επιρροών.

Η Murray βοήθησε κυρίως να γίνει δημοφιλής η γενικότερη ιδέα ότι οι συγκεντρώσεις των μαγισσών ήταν επιβιώσεις εποχιακών παγανιστικών τελετών.

Από πού άντλησε τα στοιχεία της;

Η Murray χρησιμοποίησε:

• δημοσιευμένα πρακτικά δικών,

• ομολογίες κατηγορουμένων,

• έργα δαιμονολόγων,

• φυλλάδια της πρώιμης νεότερης περιόδου,

• λαογραφικές αφηγήσεις,

• θρύλους για νεράιδες,

• αρχαιολογικές εικόνες,

• παλαιότερες ανθρωπολογικές θεωρίες.

Το έργο της επηρεάστηκε από το πνευματικό περιβάλλον της εποχής της. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η επιρροή του James George Frazer και του έργου του The Golden Bough.

Ο Frazer αναζητούσε κοινά μοτίβα πίσω από μύθους και τελετουργίες διαφορετικών πολιτισμών. Έγραφε για θεούς που πεθαίνουν και αναγεννιούνται, ιερούς βασιλιάδες και τελετές γονιμότητας.

Η Murray εφάρμοσε μια παρόμοια συγκριτική μέθοδο στις ευρωπαϊκές δίκες μαγισσών. Το πρόβλημα ήταν ότι συχνά θεωρούσε την ομοιότητα αρκετή απόδειξη ιστορικής συνέχειας.

Το βασικό πρόβλημα των ομολογιών

Η σημαντικότερη αδυναμία της θεωρίας της ήταν ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε τις ομολογίες των κατηγορουμένων.

Πολλές καταθέσεις στις δίκες μαγισσών δόθηκαν:

• ύστερα από σωματικά βασανιστήρια,

• υπό την απειλή βασανισμού ή εκτέλεσης,

• μέσα σε ακραία ψυχολογική πίεση,

• ύστερα από καθοδηγητικές ερωτήσεις,

• με βάση τις προσδοκίες των ανακριτών,

• σε περιβάλλον θρησκευτικού φόβου.

Οι ανακριτές είχαν ήδη συγκεκριμένες αντιλήψεις για το τι υποτίθεται ότι έκαναν οι μάγισσες. Περίμεναν να ακούσουν για συμφωνίες με τον Διάβολο, νυχτερινές πτήσεις, τελετουργικές συγκεντρώσεις και βλαβερή μαγεία.

Ένας κρατούμενος μπορούσε να επαναλάβει την ιστορία που ήθελαν να ακούσουν οι ανακριτές, επειδή πίστευε ότι έτσι θα σταματούσε ο βασανισμός ή θα λάμβανε ευνοϊκότερη μεταχείριση.

Η Murray αντιμετώπισε πολλές τέτοιες περιγραφές ως πραγματικές καταγραφές μυστικών παγανιστικών τελετών. Οι σύγχρονοι ιστορικοί τις εξετάζουν πολύ πιο προσεκτικά, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο παραγωγής τους.

Οι καθοδηγητικές ερωτήσεις

Οι ομοιότητες μεταξύ διαφορετικών ομολογιών δεν αποδεικνύουν απαραίτητα ότι οι κατηγορούμενοι ανήκαν στην ίδια θρησκεία.

Οι ανακριτές διάβαζαν τα ίδια δαιμονολογικά βιβλία και χρησιμοποιούσαν παρόμοια ερωτηματολόγια. Ρωτούσαν τους κατηγορουμένους:

• αν είχαν συναντήσει τον Διάβολο,

• αν είχαν υπογράψει συμφωνία,

• αν είχαν λάβει νέο όνομα,

• αν συμμετείχαν σε νυχτερινή συγκέντρωση,

• αν είχαν πετάξει,

• αν είχαν βλάψει ζώα ή καλλιέργειες.

Όταν οι ίδιες ερωτήσεις επαναλαμβάνονται σε διαφορετικές δίκες, είναι φυσικό να παράγονται παρόμοιες απαντήσεις. Η επανάληψη μπορεί να αποκαλύπτει κοινή ανακριτική διαδικασία και κοινές λόγιες αντιλήψεις, όχι απαραίτητα κοινή μυστική οργάνωση.

Η επιλεκτική χρήση των πηγών

Η Murray επέλεγε συχνά από τις καταθέσεις τα σημεία που μπορούσαν να ερμηνευτούν με φυσικό τρόπο.

Για παράδειγμα, αν μια μαρτυρία περιέγραφε έναν άνδρα μεταμφιεσμένο σε ζώο, μπορούσε να τον ερμηνεύσει ως Ιερέα του Κερασφόρου Θεού.

Όταν, όμως, η ίδια κατάθεση περιέγραφε:

• πτήση στον αέρα,

• μεταμόρφωση σε ζώο,

• εμφάνιση υπερφυσικών πλασμάτων,

• θαύματα,

• αδύνατα ταξίδια,

• άλλες φανταστικές πράξεις,

η Murray μπορούσε να παραμερίσει αυτά τα σημεία ως μεταφορές, υπερβολές ή παρανοήσεις.

Έτσι δεχόταν ως κυριολεκτικά τα μέρη που υποστήριζαν τη θεωρία της και απέρριπτε ως συμβολικά όσα δεν ταίριαζαν.

Το UCL επισημαίνει ότι η θεωρία βασιζόταν σε υπερβολικά κυριολεκτική ανάγνωση των δικών, της λαογραφίας και ορισμένων αρχαιολογικών στοιχείων και ότι έχει απορριφθεί εδώ και καιρό από την ακαδημαϊκή έρευνα. UCL – Margaret Murray

Το πρόβλημα της γεωγραφίας

Οι δίκες μαγισσών πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές χώρες και κοινωνίες:

• Αγγλία,

• Σκωτία,

• Γαλλία,

• γερμανικές περιοχές,

• Ελβετία,

• Ιταλία,

• Σκανδιναβία,

• αποικιακή Βόρεια Αμερική.

Οι νομικές διαδικασίες, οι λαϊκές πεποιθήσεις και οι μορφές δίωξης δεν ήταν ίδιες παντού.

Η Murray συγκέντρωσε αποσπάσματα από διαφορετικές περιοχές και εποχές και τα ένωσε σαν να περιέγραφαν ένα ενιαίο θρησκευτικό σύστημα.

Αυτή η μέθοδος αγνοούσε:

• τις τοπικές διαφορές,

• τα διαφορετικά νομικά συστήματα,

• τις αλλαγές μέσα στους αιώνες,

• τις ιδιαίτερες λαογραφικές παραδόσεις,

• τις διαφορετικές σχέσεις των ανθρώπων με τη μαγεία.

Οι σύγχρονες έρευνες εξετάζουν συνήθως συγκεκριμένες περιοχές, δικαστήρια και χρονικές περιόδους αντί να θεωρούν όλες τις ευρωπαϊκές δίκες μέρος μιας μοναδικής ιστορίας.

Το πρόβλημα της ιστορικής συνέχειας

Η Murray υποστήριξε ότι η ίδια βασική θρησκεία επέζησε επί πολλούς αιώνες χωρίς να αφήσει σαφή και ανεξάρτητα στοιχεία για την οργανωμένη ύπαρξή της.

Μια τέτοια θεωρία θα απαιτούσε αποδείξεις όπως:

• τελετουργικά κείμενα των ίδιων των πιστών,

• σταθερές γραμμές διαδοχής,

• χώρους λατρείας,

• αντικείμενα με αναγνωρίσιμη κοινή χρήση,

• αλληλογραφία μεταξύ ομάδων,

• συνεπείς τελετουργικές περιγραφές,

• μαρτυρίες που δεν προέρχονται από εχθρικούς ανακριτές.

Τέτοιο σώμα αποδείξεων δεν έχει βρεθεί.

Υπήρχαν βεβαίως προχριστιανικά έθιμα, λαϊκές μαγικές πρακτικές, θεραπευτές, μάντεις και παραδόσεις που συνέχισαν να επηρεάζουν τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Αυτό είναι διαφορετικό από την ύπαρξη μιας ενιαίας, οργανωμένης και αδιάσπαστης θρησκείας των μαγισσών.

Τι γνωρίζουμε σήμερα για τις δίκες μαγισσών;

Οι ιστορικοί δεν χρησιμοποιούν μία μοναδική εξήγηση για όλες τις διώξεις. Μελετούν έναν συνδυασμό παραγόντων:

• θρησκευτικές συγκρούσεις,

• κοινωνικές εντάσεις,

• φόβο για τη μαγεία,

• προσωπικές διαμάχες,

• κατηγορίες γειτόνων,

• οικονομικές δυσκολίες,

• ασθένειες και θανάτους,

• δικαστικές διαδικασίες,

• δαιμονολογικές θεωρίες,

• αντιλήψεις για το φύλο,

• πολιτικές και τοπικές κρίσεις.

Ορισμένοι κατηγορούμενοι μπορεί να ασκούσαν λαϊκή μαγεία, θεραπεία, μαντεία ή ξόρκια. Πολλοί άλλοι δεν είχαν καμία τέτοια δραστηριότητα.

Δεν υπάρχει επαρκής απόδειξη ότι οι χιλιάδες κατηγορούμενοι αποτελούσαν μέλη μιας κοινής παγανιστικής εκκλησίας.

Λαϊκή μαγεία δεν σημαίνει Wicca

Στην Ευρώπη υπήρχαν άνθρωποι που ασκούσαν πρακτικές όπως:

• θεραπευτικά ξόρκια,

• προστατευτικά φυλαχτά,

• μαντεία,

• εντοπισμό κλεμμένων αντικειμένων,

• λύσιμο υποτιθέμενων καταρών,

• βοτανοθεραπεία,

• ευλογίες,

• λαϊκές προσευχές.

Στη Βρετανία ορισμένοι έγιναν γνωστοί ως cunning folk. Δεν αποτελούσαν απαραίτητα μέλη μιας ξεχωριστής παγανιστικής θρησκείας. Συχνά θεωρούσαν τους εαυτούς τους Χριστιανούς και χρησιμοποιούσαν ψαλμούς, προσευχές και βιβλικά ονόματα.

Η ύπαρξη λαϊκής μαγείας είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Η ταύτισή της με μια ενιαία αρχαία Wiccan θρησκεία δεν είναι.

Η Encyclopaedia Britannica

Το 1929 η Murray κλήθηκε να γράψει το λήμμα «Witchcraft» για την Encyclopaedia Britannica.

Στο λήμμα παρουσίασε τη θεωρία της με μεγάλη αυτοπεποίθηση, χωρίς να εξηγεί επαρκώς ότι πολλοί ειδικοί είχαν ήδη εκφράσει σοβαρές αντιρρήσεις.

Το κείμενο παρέμεινε σε διαδοχικές εκδόσεις της εγκυκλοπαίδειας για περίπου σαράντα χρόνια. Έτσι εκατομμύρια αναγνώστες αντιμετώπισαν τη θεωρία της ως αποδεδειγμένη ιστορική γνώση.

Η ακαδημαϊκή της θέση, η συνεργασία της με την Oxford University Press και η παρουσία της σε μια σημαντική εγκυκλοπαίδεια προσέδωσαν στην υπόθεση ιδιαίτερο κύρος.

Η δημόσια επιτυχία μιας θεωρίας, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη ότι είναι επιστημονικά σωστή.

Η σχέση της με τον Gerald Gardner

Ο Gardner διάβασε τα έργα της Murray και βρήκε σε αυτά ένα ιστορικό πλαίσιο που ταίριαζε στις δικές του πεποιθήσεις.

Υποστήριζε ότι είχε μυηθεί σε μια ομάδα η οποία διατηρούσε την παλαιά θρησκεία των μαγισσών. Η θεωρία της Murray τού πρόσφερε:

• μια εξήγηση για την υποτιθέμενη αρχαιότητα της ομάδας,

• τη μορφή του Κερασφόρου Θεού,

• την έννοια της «Παλαιάς Θρησκείας»,

• το μοντέλο του coven,

• τη σύνδεση της μαγείας με τη γονιμότητα,

• την ιδέα ότι οι ιστορικές μάγισσες ήταν θρησκευτικά διωκόμενοι Παγανιστές.

Η Murray έγραψε τον πρόλογο του Witchcraft Today του Gardner, το οποίο κυκλοφόρησε το 1954. Η συμμετοχή της έδωσε στο βιβλίο την εμφάνιση ακαδημαϊκής υποστήριξης.

Το Open University επισημαίνει ότι ο Gardner παρουσίασε τη Wicca ως επιβίωση μιας αρχαίας θρησκείας και ότι η θεωρία της Murray, στην οποία βασίστηκε, θεωρείται πλέον απορριφθείσα. Open University

Πόσο επηρέασε πραγματικά τη Wicca;

Η θεωρία της Murray επηρέασε κυρίως την ιστορική αφήγηση και την αυτοκατανόηση της πρώιμης Wicca.

Ιδέα της Murray	Εμφάνιση στην πρώιμη Wicca
Επιβίωση προχριστιανικής θρησκείας	Ο Gardner παρουσίασε τη Wicca ως «Παλαιά Θρησκεία»
Κερασφόρος Θεός	Έγινε κεντρική Wiccan θεϊκή μορφή
Οργανωμένα covens	Η Wicca οργανώθηκε σε μικρές μυητικές ομάδες
Τελετές γονιμότητας	Ενσωματώθηκαν στον Wiccan εποχιακό συμβολισμό
Μυστική μετάδοση	Συνδέθηκε με όρκους και γραμμές μύησης
Δίωξη της παλαιάς θρησκείας	Έγινε μέρος της πρώιμης ταυτότητας της Wicca

Η Wicca, ωστόσο, δεν προήλθε αποκλειστικά από τη Murray. Περιλαμβάνει επίσης επιρροές από:

• την τελετουργική μαγεία,

• τον Τεκτονισμό,

• τον Ροδοσταυρισμό,

• τον Aleister Crowley,

• τον Charles Godfrey Leland,

• τη Doreen Valiente,

• τον φυσιολατρικό Παγανισμό,

• τη βρετανική λαογραφία,

• τη Θεοσοφία και άλλα εσωτερικά κινήματα.

Γιατί η θεωρία ήταν τόσο ελκυστική;

Η θεωρία της Murray πρόσφερε μια εντελώς διαφορετική εικόνα της μάγισσας.

Στις παλαιότερες χριστιανικές αφηγήσεις, η μάγισσα ήταν υπηρέτρια του Διαβόλου. Στον ορθολογισμό του 19ου αιώνα, ήταν συχνά μια δεισιδαίμων ή ψυχικά διαταραγμένη μορφή.

Η Murray την παρουσίασε ως:

• κληρονόμο μιας αρχαίας θρησκείας,

• φύλακα απαγορευμένης γνώσης,

• πιστή της φύσης,

• θύμα θρησκευτικής καταπίεσης,

• μέλος μιας μυστικής κοινότητας.

Η εικόνα αυτή ήταν ιδιαίτερα ισχυρή για ανθρώπους που αναζητούσαν:

• εναλλακτική πνευματικότητα,

• προχριστιανικές ρίζες,

• θρησκευτική θέση για τη Θεά,

• αποδοχή του σώματος και της φύσης,

• αντίσταση στην αυστηρή θρησκευτική εξουσία.

Η ιστορία ήταν συναρπαστική, απλή και συναισθηματικά ισχυρή. Αυτά τα χαρακτηριστικά βοήθησαν στη διάδοσή της, ακόμη κι όταν οι αποδείξεις ήταν ανεπαρκείς.

Πότε απορρίφθηκε;

Η θεωρία δεν έγινε ποτέ ομόφωνα αποδεκτή από τους ειδικούς των δικών μαγισσών. Ήδη από τη δεκαετία του 1920 ιστορικοί επέκριναν τη μέθοδο και τα συμπεράσματά της.

Κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 δημοσιεύθηκαν αναλυτικότερες μελέτες βασισμένες σε τοπικά αρχεία, δικαστικά έγγραφα και κοινωνική ιστορία.

Ερευνητές όπως οι:

• Norman Cohn,

• Keith Thomas,

• Alan Macfarlane,

• Hugh Trevor-Roper,

• Jeffrey Burton Russell,

έδειξαν ότι τα στοιχεία δεν υποστήριζαν την ύπαρξη μιας οργανωμένης πανευρωπαϊκής παγανιστικής θρησκείας των μαγισσών.

Αργότερα ο Ronald Hutton μελέτησε τον τρόπο με τον οποίο η θεωρία της Murray επηρέασε τον σύγχρονο Παγανισμό και τη Wicca.

Το Pitt Rivers Museum του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης αναφέρει ότι η θεωρία της θεωρείται σήμερα αποτέλεσμα σοβαρά προβληματικής μεθόδου και παράλογων συμπερασμάτων, παρά τη μεγάλη της επιρροή στη δημόσια εικόνα της μαγείας. University of Oxford – Margaret Murray

Τι συμβαίνει με τους Benandanti;

Ο Ιταλός ιστορικός Carlo Ginzburg μελέτησε τους Benandanti, ανθρώπους από την περιοχή Friuli που υποστήριζαν ότι ταξίδευαν πνευματικά κατά τη διάρκεια της νύχτας και πολεμούσαν για τη γονιμότητα των καλλιεργειών.

Το υλικό αυτό δείχνει ότι ορισμένες ευρωπαϊκές λαϊκές και οραματικές παραδόσεις δεν δημιουργήθηκαν αποκλειστικά από τους ανακριτές. Υπήρχαν πραγματικές τοπικές πεποιθήσεις που αργότερα ερμηνεύτηκαν μέσα από το δαιμονολογικό μοντέλο της μαγείας.

Αυτό, όμως, δεν αποδεικνύει τη θεωρία της Murray.

Οι Benandanti:

• αποτελούσαν ιδιαίτερη τοπική παράδοση,

• δεν δήλωναν μέλη πανευρωπαϊκής θρησκείας,

• δεν λειτουργούσαν όπως οι covens της Murray,

• δεν αποδεικνύουν αδιάσπαστη συνέχεια από την προϊστορία,

• δεν ήταν πρώιμοι Gardnerian Wiccans.

Η σύγχρονη ιστορική εικόνα επιτρέπει την ύπαρξη τοπικών προχριστιανικών καταλοίπων και λαϊκών παραδόσεων χωρίς να απαιτεί μία μοναδική, κεντρικά οργανωμένη θρησκεία.

Ήταν όλες οι κατηγορούμενες γυναίκες;

Όχι. Η πλειονότητα των κατηγορουμένων σε αρκετές περιοχές ήταν γυναίκες, αλλά υπήρχαν επίσης πολλοί άνδρες.

Οι αναλογίες διέφεραν ανάλογα με τον τόπο. Σε ορισμένες περιοχές οι άνδρες αποτελούσαν σημαντικό ποσοστό ή ακόμη και την πλειονότητα των κατηγορουμένων.

Η Murray δεν δημιούργησε μια αποκλειστικά γυναικεία θεωρία. Στο δικό της μοντέλο, η λατρεία επικεντρωνόταν συχνά σε έναν αρσενικό Κερασφόρο Θεό.

Η μεταγενέστερη σύνδεση της μάγισσας με τη γυναικεία καταπίεση, τη Θεά και το φεμινιστικό κίνημα αναπτύχθηκε μέσα από άλλες συγγραφείς και παγανιστικές παραδόσεις.

Ήταν η Murray μάγισσα;

Δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις ότι η Murray ήταν Wiccan ή ότι συμμετείχε σε οργανωμένο coven.

Υπάρχουν αφηγήσεις ότι περιστασιακά πραγματοποιούσε χιουμοριστικές ή συμβολικές πράξεις μαγείας. Δεν γνωρίζουμε πόσο σοβαρά τις αντιμετώπιζε.

Η ίδια θεωρούσε ότι πραγματοποιούσε ιστορική και ανθρωπολογική έρευνα. Δεν φαίνεται να περίμενε ότι οι περιγραφές της θα χρησιμοποιούνταν αργότερα ως πρότυπο για τη δημιουργία μιας νέας θρησκείας.

Το ότι ενέπνευσε τη Wicca δεν σημαίνει ότι ήταν η ίδια Wiccan.

Η ξεχωριστή αξία του έργου της στην αιγυπτιολογία

Η απόρριψη της θεωρίας για τη λατρεία των μαγισσών δεν πρέπει να διαγράψει την υπόλοιπη ζωή της Murray.

Υπήρξε:

• πρωτοπόρος γυναίκα αρχαιολόγος,

• σημαντική δασκάλα αιγυπτιολογίας,

• υπεύθυνη για την εκπαίδευση πολλών νεότερων ερευνητών,

• συγγραφέας περισσότερων από εκατό έργων και άρθρων,

• ανασκαφέας στη Μάλτα και τη Μινόρκα,

• υποστηρίκτρια των δικαιωμάτων των γυναικών.

Το UCL εξακολουθεί να απονέμει βραβείο που φέρει το όνομά της για διακεκριμένη εργασία στην αιγυπτιολογία. Η ιστορική αποτίμηση ενός ανθρώπου μπορεί να αναγνωρίζει ταυτόχρονα την πρωτοποριακή προσφορά του και τις σοβαρές αδυναμίες συγκεκριμένων θεωριών του.

Μπορεί ένας Wiccan να χρησιμοποιεί τον μύθο της «Παλαιάς Θρησκείας»;

Ναι, εφόσον γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία.

Σε μια θρησκευτική παράδοση, ο μύθος μπορεί να προσφέρει:

• συμβολικό νόημα,

• αίσθηση πνευματικής συγγένειας με το παρελθόν,

• σύνδεση με τη φύση,

• αφήγηση θανάτου και αναγέννησης,

• ταυτότητα και κοινότητα.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ο μύθος παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός.

Ένας σύγχρονος Wiccan μπορεί να τιμά συμβολικά τις «μάγισσες του παρελθόντος», χωρίς να ισχυρίζεται ότι όλες ανήκαν στην ίδια Wiccan θρησκεία.

Μπορεί επίσης να αναγνωρίζει ότι η Wicca είναι μια σύγχρονη θρησκεία, η οποία αντλεί έμπνευση από παλαιότερα σύμβολα και παραδόσεις.

Μύθος και ιστορία

Θρησκευτικός ή ποιητικός μύθος	Ιστορική εκτίμηση
Η Wicca είναι η Παλαιά Θρησκεία	Η οργανωμένη Wicca διαμορφώθηκε τον 20ό αιώνα
Όλες οι μάγισσες λάτρευαν τον Κερασφόρο Θεό	Δεν υπάρχουν τέτοιες ενιαίες αποδείξεις
Τα covens είχαν πάντοτε δεκατρία μέλη	Ο αριθμός δεν επιβεβαιώνεται ως παγκόσμιος κανόνας
Τα Sabbats επιβίωσαν αμετάβλητα	Ο οκταπλός Τροχός διαμορφώθηκε στη σύγχρονη Wicca
Οι διώξεις στόχευαν μια παγανιστική εκκλησία	Οι διώξεις είχαν πολλαπλά θρησκευτικά, κοινωνικά και νομικά αίτια
Καμία παλαιά παράδοση δεν επέζησε	Έθιμα και μορφές λαϊκής μαγείας πράγματι επιβίωσαν
Η απόρριψη της Murray ακυρώνει τη Wicca	Η αξία μιας σύγχρονης θρησκείας δεν εξαρτάται από την αρχαιότητά της

Συχνές παρανοήσεις

«Οι ιστορικοί απέδειξαν ότι δεν υπήρχε ποτέ λαϊκή μαγεία»

Λάθος. Η λαϊκή μαγεία είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Αυτό που απορρίφθηκε είναι η ύπαρξη μιας ενιαίας, οργανωμένης και αδιάσπαστης παγανιστικής θρησκείας πίσω από όλες τις δίκες.

«Αφού η Murray έκανε λάθος, ο Gardner επινόησε τα πάντα»

Δεν προκύπτει αυτόματα. Ο Gardner χρησιμοποίησε πολλές πηγές και ίσως γνώρισε μια μικρή προϋπάρχουσα ομάδα αποκρυφιστών. Δεν υπάρχουν, όμως, αποδείξεις ότι η ομάδα αυτή αποτελούσε αδιάσπαστη συνέχεια αρχαίας θρησκείας.

«Η Wicca είναι ψεύτικη επειδή είναι σύγχρονη»

Η ιστορική νεότητα δεν κάνει μια θρησκεία ψεύτικη. Όλες οι θρησκευτικές παραδόσεις εξελίσσονται και αποκτούν νέες μορφές. Η Wicca μπορεί να είναι πνευματικά ουσιαστική χωρίς να προέρχεται αμετάβλητη από την προϊστορία.

«Οι μάγισσες κάηκαν όλες στην πυρά»

Οι τρόποι εκτέλεσης διέφεραν ανάλογα με τη χώρα και το νομικό σύστημα. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, οι καταδικασμένοι για μαγεία συνήθως απαγχονίζονταν και δεν καίγονταν.

«Εκατομμύρια γυναίκες εκτελέστηκαν ως μάγισσες»

Οι παλαιότεροι υπερβολικοί αριθμοί δεν υποστηρίζονται από τη σύγχρονη έρευνα. Οι ιστορικοί εκτιμούν συνήθως ότι οι εκτελέσεις στην Ευρώπη ήταν δεκάδες χιλιάδες, όχι εκατομμύρια. Κάθε θύμα παραμένει σημαντικό, ανεξάρτητα από τον ακριβή συνολικό αριθμό.

Σύντομο χρονολόγιο

Χρονολογία	Γεγονός
1863	Γέννηση της Margaret Murray στην Καλκούτα
1894	Έναρξη σπουδών αιγυπτιολογίας στο UCL
1899	Διορισμός ως πρώτης γυναίκας λέκτορα αρχαιολογίας στη Βρετανία
1917	Πρώτη δημοσίευση της θεωρίας για τη λατρεία των μαγισσών
1921	Έκδοση του The Witch-Cult in Western Europe
1929	Συγγραφή του λήμματος «Witchcraft» για την Encyclopaedia Britannica
1930–1931	Έκδοση του The God of the Witches
1953–1955	Πρόεδρος της Folklore Society
1954	Πρόλογος στο Witchcraft Today του Gardner και έκδοση του The Divine King in England
1963	Θάνατος σε ηλικία 100 ετών
1960–1970	Οριστική ακαδημαϊκή απόρριψη της θεωρίας μέσω νεότερων αρχειακών μελετών

Συχνές ερωτήσεις

Υπήρξε πραγματικά μια αρχαία θρησκεία των μαγισσών;

Δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις για την οργανωμένη πανευρωπαϊκή θρησκεία που περιέγραψε η Murray. Υπήρχαν, όμως, τοπικά έθιμα, λαϊκή μαγεία και προχριστιανικές πολιτιστικές επιβιώσεις.

Γιατί ο Gardner πίστεψε τη θεωρία της;

Η θεωρία ταίριαζε με τις προσωπικές του εμπειρίες, τα ενδιαφέροντά του και την επιθυμία του να παρουσιάσει τη Wicca ως συνέχεια μιας αρχαίας παράδοσης. Επιπλέον, η Murray θεωρούνταν τότε γνωστή ακαδημαϊκή αυθεντία.

Ήξερε η Murray ότι η θεωρία της ήταν λανθασμένη;

Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι εξαπατούσε συνειδητά το κοινό. Φαίνεται ότι πίστευε πραγματικά στα συμπεράσματά της και θεωρούσε τις αντιρρήσεις των άλλων λανθασμένες.

Πρέπει οι Wiccans να σταματήσουν να χρησιμοποιούν τον όρο «Παλαιά Θρησκεία»;

Μπορούν να τον χρησιμοποιούν ποιητικά ή θεολογικά. Είναι προτιμότερο, όμως, να μην τον παρουσιάζουν ως απόδειξη μιας αδιάσπαστης οργανωμένης ιστορίας από την αρχαιότητα.

Ακυρώνεται ο Κερασφόρος Θεός επειδή απορρίφθηκε η Murray;

Όχι. Μια σύγχρονη θεϊκή μορφή μπορεί να έχει πνευματική σημασία χωρίς να αποτελεί ιστορικά αμετάβλητη θεότητα ολόκληρης της Ευρώπης. Ο Wiccan Κερασφόρος Θεός είναι σύγχρονη σύνθεση διαφορετικών παγανιστικών και φυσιολατρικών συμβόλων.

Επίλογος

Η Margaret Murray προσπάθησε να μεταμορφώσει την εικόνα της ιστορικής μάγισσας. Αντί για υπηρέτρια του Διαβόλου, την παρουσίασε ως πιστή μιας καταπιεσμένης παγανιστικής θρησκείας.

Η θεωρία της ήταν συναρπαστική και άσκησε τεράστια πολιτιστική επιρροή. Πρόσφερε στον Gerald Gardner ένα ιστορικό πρότυπο πάνω στο οποίο μπορούσε να στηρίξει την πρώιμη Wicca. Βοήθησε επίσης να δημιουργηθεί η σύγχρονη εικόνα της μάγισσας ως φύλακα αρχαίας σοφίας και θύματος θρησκευτικής καταπίεσης.

Τα στοιχεία της, όμως, δεν αποδεικνύουν την ύπαρξη της θρησκείας που περιέγραψε. Βασίστηκε υπερβολικά σε ομολογίες που είχαν παραχθεί με βασανιστήρια και πίεση, επέλεξε τα σημεία που ταίριαζαν στη θεωρία της και ένωσε διαφορετικές περιοχές και εποχές σε ένα ενιαίο μοντέλο.

Η σύγχρονη Wicca δεν χρειάζεται να αρνείται αυτή την ιστορική πραγματικότητα. Αντίθετα, μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη αξιοπιστία όταν αναγνωρίζει ότι είναι μια δημιουργική θρησκευτική σύνθεση του 20ού αιώνα.

Η αλήθεια δεν αφαιρεί τη μαγεία από τη Wicca. Τη βοηθά να διακρίνει την ιστορία από τον μύθο και να τιμά υπεύθυνα τόσο το πραγματικό παρελθόν όσο και τη σύγχρονη πνευματική της ταυτότητα.

---

Ενδεικτικές πηγές και περαιτέρω μελέτη:

• Ruth Whitehouse, Margaret Murray: Pioneer Egyptologist, Feminist and First Female Archaeology Lecturer, UCL.

• University of Oxford, Margaret Murray, Pitt Rivers Museum.

• Open University, Gardner’s Coven and the Murray Theory.

• Margaret Murray, The Witch-Cult in Western Europe.

• Margaret Murray, The God of the Witches.

• Jacqueline Simpson, Margaret Murray: Who Believed Her, and Why?

• Caroline Oates και Juliette Wood, A Coven of Scholars: Margaret Murray and Her Working Methods.

• Norman Cohn, Europe’s Inner Demons.

• Keith Thomas, Religion and the Decline of Magic.

• Alan Macfarlane, Witchcraft in Tudor and Stuart England.

• Ronald Hutton, The Triumph of the Moon.