Κεφάλαιο 1 — Τι Είναι Πραγματικά η Μαντεία

 

Η μαντεία είναι μία από τις αρχαιότερες ανθρώπινες προσπάθειες κατανόησης του άγνωστου. Πολύ πριν υπάρξουν σύγχρονες επιστημονικές μέθοδοι πρόβλεψης, οι άνθρωποι παρατηρούσαν τον ουρανό, το νερό, τη φωτιά, τα όνειρα, τις κινήσεις των ζώων και διάφορα τυχαία γεγονότα αναζητώντας σημάδια που πίστευαν ότι μπορούσαν να αποκαλύψουν κάτι για το μέλλον ή για καταστάσεις που παρέμεναν κρυμμένες.
Η λέξη «μαντεία» χρησιμοποιείται για πολλές διαφορετικές πρακτικές. Δεν υπάρχει μία μοναδική μέθοδος μαντικής. Σε διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς εμφανίστηκαν δεκάδες συστήματα, από την παρατήρηση του νερού και των άστρων μέχρι τη χρήση καρτών, κλήρων, καθρεφτών, κρυστάλλων και εκκρεμών.
Για να μελετήσουμε σοβαρά τη μαντεία πρέπει πρώτα να διαχωρίσουμε τέσσερις έννοιες: την πρόβλεψη, τον χρησμό, το σημάδι και τη μαντική ερμηνεία.
Η πρόβλεψη είναι ένας ισχυρισμός σχετικά με κάτι που πρόκειται να συμβεί.
Ο χρησμός είναι ένα μήνυμα που, μέσα σε μια θρησκευτική ή αποκρυφιστική παράδοση, θεωρείται ότι προέρχεται από κάποια υπερφυσική πηγή.
Το σημάδι είναι ένα γεγονός ή ένα αντικείμενο στο οποίο αποδίδεται ιδιαίτερη συμβολική σημασία.
Η μαντική ερμηνεία είναι η διαδικασία κατά την οποία κάποιος προσπαθεί να κατανοήσει αυτά τα σημάδια.
Ένα παράδειγμα είναι ένας καθρέφτης. Ο ίδιος ο καθρέφτης δεν αποτελεί μαντεία. Όταν όμως χρησιμοποιείται ως επιφάνεια παρατήρησης με σκοπό την αναζήτηση οραμάτων ή συμβόλων, τότε μιλάμε για κατοπτρομαντεία.
Το ίδιο ισχύει με το νερό. Ένα μπολ με νερό είναι απλώς ένα αντικείμενο. Όταν όμως κάποιος παρατηρεί την επιφάνειά του και προσπαθεί να ερμηνεύσει αντανακλάσεις, κυματισμούς ή εικόνες ως σημάδια, η πρακτική εντάσσεται σε μορφές υδρομαντείας ή scrying.

Η αναζήτηση της κρυμμένης γνώσης

Στην καρδιά πολλών μαντικών συστημάτων βρίσκεται μία βασική ιδέα: ότι υπάρχει γνώση την οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποκτήσει με τις συνηθισμένες αισθήσεις του.
Αυτή η γνώση μπορεί να αφορά το μέλλον, ένα μακρινό γεγονός, τις προθέσεις ενός άλλου ανθρώπου, μία χαμένη πληροφορία ή ακόμη και ζητήματα που θεωρούνταν ότι ανήκουν στον κόσμο των θεών, των πνευμάτων ή άλλων υπερφυσικών δυνάμεων.
Γι' αυτό η μαντεία συνδέθηκε συχνά με την έννοια της «κρυφής γνώσης».
Η λέξη «απόκρυφος» προέρχεται από την ιδέα του κρυμμένου ή του μη φανερού. Στη δυτική εσωτερική παράδοση, η αναζήτηση τέτοιας γνώσης αποτέλεσε σημαντικό μέρος της τελετουργικής μαγείας, της αστρολογίας, της αλχημείας και πολλών μορφών μαντικής.
Δεν σημαίνει όμως ότι όλες αυτές οι πρακτικές αποτελούν ένα ενιαίο σύστημα. Η αρχαία ελληνική μαντική, η αναγεννησιακή τελετουργική μαγεία, ο Πνευματισμός του 19ου αιώνα και η σύγχρονη Wicca προέρχονται από διαφορετικές ιστορικές περιόδους.
Αυτός ο διαχωρισμός είναι σημαντικός.
Ένας σύγχρονος μαύρος καθρέφτης, ένας πίνακας Ouija και ένα αρχαιοελληνικό μαντείο δεν αποτελούν διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αρχαίας παράδοσης. Έχουν διαφορετική ιστορία και διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο.

Η μαντεία στην αρχαιότητα

Στον αρχαίο κόσμο η μαντική μπορούσε να αποτελεί κανονικό μέρος της θρησκευτικής ζωής.
Οι άνθρωποι ζητούσαν απαντήσεις πριν από πολέμους, ταξίδια, πολιτικές αποφάσεις, γάμους ή άλλες σημαντικές πράξεις.
Υπήρχαν οργανωμένα μαντεία, αλλά υπήρχαν επίσης ιδιωτικές τεχνικές.
Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα του ελληνικού κόσμου ήταν το Μαντείο των Δελφών.
Η Πυθία έδινε χρησμούς οι οποίοι θεωρούνταν συνδεδεμένοι με τον θεό Απόλλωνα.
Όμως η αρχαιοελληνική μαντεία ήταν πολύ ευρύτερη.
Υπήρχε ερμηνεία ονείρων, παρατήρηση σημείων, εξέταση θυσιών, κλήροι και διάφορες άλλες τεχνικές.
Ανάμεσα στις πιο παράξενες για τον σημερινό αναγνώστη βρίσκονται πρακτικές που χρησιμοποιούσαν ανακλαστικές επιφάνειες.
Καθρέφτες και νερό μπορούσαν να αποκτήσουν μαντική λειτουργία.
Από αυτή την οικογένεια πρακτικών θα προκύψει ένα σημαντικό θέμα του βιβλίου μας: η κατοπτρομαντεία.

Το Scrying

Στη σύγχρονη αγγλική ορολογία χρησιμοποιείται συχνά ο όρος scrying.
Με αυτόν περιγράφεται η παρατεταμένη παρατήρηση μιας επιφάνειας ή ενός μέσου με σκοπό την εμφάνιση εικόνων, συμβόλων ή εντυπώσεων.
Το αντικείμενο μπορεί να είναι ένας καθρέφτης.
Μπορεί να είναι μία κρυστάλλινη σφαίρα.
Μπορεί να είναι ένα δοχείο νερού.
Μπορεί ακόμη να είναι μία σκοτεινή ανακλαστική επιφάνεια.
Αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο το αντικείμενο αλλά ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται.
Ο ασκούμενος κοιτάζει την επιφάνεια χωρίς να προσπαθεί απαραίτητα να εστιάσει σε συγκεκριμένο αντικείμενο.
Σταδιακά μπορεί να εμφανιστούν ασαφή σχήματα, μεταβολές φωτός, σκιές ή νοητικές εικόνες.
Στις αποκρυφιστικές παραδόσεις αυτά μπορούν να ερμηνευθούν ως οράματα.
Από ψυχολογική άποψη, όμως, πρέπει να θυμόμαστε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικά ικανός στο να βρίσκει σχήματα μέσα σε ασαφή ερεθίσματα.

Η παρειδωλία

Ένα από τα σημαντικότερα φαινόμενα που πρέπει να γνωρίζει κάποιος όταν μελετά μαντικές πρακτικές είναι η παρειδωλία.
Παρειδωλία ονομάζεται η τάση του εγκεφάλου να αναγνωρίζει γνώριμα μοτίβα εκεί όπου υπάρχουν ασαφή ή τυχαία σχήματα.
Για παράδειγμα μπορεί να δούμε ένα πρόσωπο μέσα στα σύννεφα.
Μπορεί να διακρίνουμε μορφές μέσα στις φλόγες.
Μπορεί να νομίσουμε ότι ένα σχέδιο πάνω σε έναν τοίχο μοιάζει με άνθρωπο.
Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβεί όταν κοιτάζουμε για πολλή ώρα νερό, καπνό, καθρέφτη ή κρύσταλλο.
Αυτό δεν ακυρώνει την ιστορική σημασία των μαντικών πρακτικών.
Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην εμπειρία ενός οράματος και στην απόδειξη ότι το όραμα προήλθε από υπερφυσική πηγή.

Μαντεία και διαίσθηση

Πολλές σύγχρονες αποκρυφιστικές σχολές παρουσιάζουν τη μαντεία όχι αποκλειστικά ως πρόβλεψη του μέλλοντος αλλά ως μέσο ανάπτυξης της διαίσθησης.
Σε αυτή την προσέγγιση τα σύμβολα λειτουργούν σαν καθρέφτης του ίδιου του νου.
Κάποιος μπορεί να ρωτήσει:
«Τι φοβάμαι πραγματικά;»
«Τι δεν έχω προσέξει σε αυτή την κατάσταση;»
«Ποια επιλογή με κάνει να αισθάνομαι μεγαλύτερη αβεβαιότητα;»
Το αντικείμενο της μαντικής γίνεται τότε αφορμή για εσωτερικό συλλογισμό.
Αυτό διαφέρει σημαντικά από τον ισχυρισμό ότι ένα εκκρεμές ή ένας καθρέφτης μπορεί να παρέχει αντικειμενικές πληροφορίες για άγνωστα γεγονότα.
Οι δύο αντιλήψεις συχνά συνυπάρχουν στον σύγχρονο εσωτερισμό, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται.

Το εκκρεμές

Το εκκρεμές αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα αυτής της διάκρισης.
Ένα μικρό βάρος κρέμεται από αλυσίδα ή νήμα.
Ο χειριστής μπορεί να καθορίσει ότι μία κατεύθυνση σημαίνει «ναι» και κάποια άλλη «όχι».
Στην αποκρυφιστική ερμηνεία υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι η κίνηση εκφράζει διαίσθηση, ενεργειακές επιρροές ή κάποια εξωτερική πηγή πληροφορίας.
Η επιστημονική μελέτη των παρόμοιων κινήσεων μάς δίνει όμως μία πολύ σημαντική έννοια: το ιδεοκινητικό φαινόμενο.
Ο άνθρωπος μπορεί να πραγματοποιεί εξαιρετικά μικρές μυϊκές κινήσεις χωρίς να αντιλαμβάνεται συνειδητά ότι τις πραγματοποιεί.
Το εκκρεμές πολλαπλασιάζει οπτικά αυτές τις μικρές κινήσεις και έτσι φαίνεται ότι αρχίζει να κινείται μόνο του.
Θα εξετάσουμε αυτό το φαινόμενο πολύ αναλυτικότερα σε επόμενο κεφάλαιο.

Ο πίνακας Ouija

Ανάλογη συζήτηση υπάρχει γύρω από τον πίνακα Ouija.
Πάνω στον πίνακα υπάρχουν γράμματα, αριθμοί και απλές απαντήσεις όπως «ναι» και «όχι».
Οι συμμετέχοντες ακουμπούν τα δάχτυλά τους σε έναν μικρό δείκτη, γνωστό ως planchette.
Ο δείκτης μετακινείται πάνω στον πίνακα και μπορεί να σχηματίσει λέξεις.
Στην ιστορία του Πνευματισμού πολλοί άνθρωποι πίστεψαν ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούσαν να επικοινωνήσουν με πνεύματα.
Η σύγχρονη ψυχολογία χρησιμοποιεί και εδώ το ιδεοκινητικό φαινόμενο για να εξηγήσει σημαντικό μέρος της κίνησης.
Η Ouija αποτελεί επομένως ιδανικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ιστορία, πίστη, ψυχολογία και λαϊκή κουλτούρα μπορούν να συναντηθούν γύρω από ένα μόνο αντικείμενο.

Η μαντεία με νερό

Το νερό είναι ίσως ένα από τα αρχαιότερα και πιο φυσικά μαντικά μέσα.
Η επιφάνειά του αντανακλά το φως.
Κινείται με την παραμικρή δόνηση.
Δημιουργεί παραμορφωμένες εικόνες.
Μπορεί να είναι απόλυτα ήρεμο και λίγα δευτερόλεπτα αργότερα να γεμίσει κύκλους και αντανακλάσεις.
Όλα αυτά το έκαναν ιδανικό σύμβολο του αόρατου και του μεταβαλλόμενου.
Στην υδρομαντεία ο παρατηρητής εξετάζει το νερό αναζητώντας σημάδια.
Σε άλλες μορφές μαντικής χρησιμοποιείται ένα δοχείο στο οποίο ρίχνονται άλλες ουσίες.
Σε ορισμένες ιστορικές περιγραφές το νερό συνδυάζεται με καθρέφτη.
Αυτές οι πρακτικές είναι ιδιαίτερα σημαντικές επειδή δείχνουν ότι η κατοπτρομαντεία και η υδρομαντεία δεν υπήρχαν πάντοτε ως εντελώς ανεξάρτητα συστήματα.

Ο καθρέφτης ως σύμβολο

Ο καθρέφτης έχει μία ιδιαίτερη ιδιότητα που εξηγεί γιατί απέκτησε τόσο ισχυρό συμβολισμό.
Δείχνει τον κόσμο αλλά δεν είναι ο κόσμος.
Δείχνει το πρόσωπό μας αλλά η εικόνα δεν είναι το πραγματικό μας σώμα.
Δημιουργεί έναν φαινομενικό χώρο πίσω από την επιφάνειά του.
Αυτή η απλή οπτική ιδιότητα γέννησε αμέτρητους μύθους.
Σε διαφορετικές παραδόσεις ο καθρέφτης συνδέθηκε με την ψυχή, την αυτογνωσία, τη ματαιοδοξία, τον θάνατο, τα πνεύματα και τη μετάβαση μεταξύ κόσμων.
Από εδώ γεννήθηκε και η ιδέα του καθρέφτη ως «πύλης».
Ιστορικά όμως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Το γεγονός ότι μία λαϊκή ιστορία περιγράφει έναν καθρέφτη ως πύλη δεν αποδεικνύει ότι οι παλαιότεροι χρήστες κατοπτρομαντείας πίστευαν ακριβώς το ίδιο.

Η «απαγορευμένη γνώση»

Ένας όρος που θα συναντάμε συχνά σε αυτό το βιβλίο είναι η «απαγορευμένη γνώση».
Δεν πρέπει να τον καταλαβαίνουμε μόνο σαν κάτι μυστηριώδες ή τρομακτικό.
Σε διαφορετικές εποχές υπήρχαν πραγματικές κοινωνικές και θρησκευτικές απαγορεύσεις γύρω από ορισμένες μορφές μαγείας και μαντικής.
Κείμενα μπορούσαν να καταδικαστούν.
Πρακτικές μπορούσαν να θεωρηθούν αιρετικές.
Η προσπάθεια επικοινωνίας με πνευματικές οντότητες μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνη ή απαγορευμένη.
Γι' αυτό ορισμένα χειρόγραφα απέκτησαν τη φήμη βιβλίων κρυμμένης γνώσης.
Αργότερα αυτά τα κείμενα ονομάστηκαν συχνά γριμόρια.
Τα γριμόρια μπορούσαν να περιλαμβάνουν σύμβολα, προσευχές, αστρολογικούς υπολογισμούς, τελετουργικές οδηγίες και διαφορετικές μορφές μαγικής πρακτικής.
Δεν αποτελούσαν όλα μέρος της Wicca.
Στην πραγματικότητα πολλά από αυτά προηγούνται της σύγχρονης Wicca κατά αιώνες.

Μαντεία και Wicca

Η Wicca δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε ως σύγχρονη παγανιστική θρησκευτική παράδοση κατά τον 20ό αιώνα.
Δεν είναι επομένως σωστό να παρουσιάζουμε κάθε αρχαία ή μεσαιωνική μορφή μαντείας ως «αρχαία Wicca».
Σύγχρονοι Wiccans και εκλεκτικοί practitioners μπορεί να χρησιμοποιούν Tarot, εκκρεμές, ρούνους, scrying, κρυστάλλους ή άλλες τεχνικές.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι πρακτικές γεννήθηκαν μέσα στη Wicca.
Πολλές προέρχονται από διαφορετικές παραδόσεις και ενσωματώθηκαν αργότερα στη σύγχρονη μαγική πρακτική.
Αυτός είναι ένας από τους βασικούς κανόνες που θα ακολουθήσουμε σε ολόκληρο το βιβλίο.
Θα ξεχωρίζουμε την ιστορία από τον σύγχρονο αποκρυφισμό.
Θα ξεχωρίζουμε τη Wicca από τη γενικότερη witchcraft.
Θα ξεχωρίζουμε την πίστη από την επιστημονικά αποδεδειγμένη γνώση.

Η μεγάλη ερώτηση

Στο τέλος παραμένει μία θεμελιώδης ερώτηση.
Γιατί οι άνθρωποι εξακολουθούν να αναζητούν τη μαντεία;
Ίσως επειδή το άγνωστο προκαλεί φόβο.
Ίσως επειδή θέλουμε να αισθανόμαστε ότι υπάρχει κάποιο μοτίβο πίσω από τα γεγονότα.
Ίσως επειδή τα σύμβολα μάς βοηθούν να σκεφτούμε διαφορετικά.
Ίσως επειδή η ιδέα μιας κρυμμένης γνώσης ασκεί τεράστια γοητεία στην ανθρώπινη φαντασία.
Από τον ήρεμο καθρέφτη μιας αρχαίας τελετουργίας μέχρι την κινούμενη planchette μιας Ouija και από το εκκρεμές μέχρι το σκοτεινό νερό ενός μαντικού δοχείου, η ίδια επιθυμία επανεμφανίζεται ξανά και ξανά.
Να δούμε αυτό που δεν φαίνεται.
Να γνωρίσουμε αυτό που δεν γνωρίζουμε.
Να βρούμε ένα μήνυμα μέσα στο αβέβαιο.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα περάσουμε βαθύτερα σε μία από τις σημαντικότερες τεχνικές αυτής της παράδοσης: το scrying, την τέχνη της παρατήρησης καθρεφτών, νερού, κρυστάλλων και σκοτεινών επιφανειών με σκοπό την αναζήτηση εικόνων και συμβόλων.